Castrum Raczans – some remarks on foreign influences in 13th century Pommerania

Jerzy Sikora, Łukasz Trzciński

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AHP.2013.006

Abstrakt


Stanowisko 1 w Raciążu było przedmiotem badań archeologicznych w latach 1969–1985 i 1990–1992, prowadzonych przez Pomorską Ekspedycję Archeologiczną Uniwersytetu Łódzkiego. Najmłodszą fazę obiektu zinterpretowano wówczas jako drewniano-ziemne gród, siedzibę kasztelana, poświadczaną w szeregu źródeł pisanych z XIII wieku. Kulturę materialną mieszkańców warowni uznano za tradycyjną dla wczesnośredniowiecznego Pomorza, z nieznacznymi wpływami zachodnioeuropejskimi. Niestety, szeroko zakrojone badania nie doczekały się pełnego opracowania. Przeprowadzona w ostatnim czasie powtórna analiza materiałów ujawniła ogromne bogactwo i zróżnicowanie kultury materialnej. Wyróżniono bogaty zestaw sprzączek i okuć pasów, typowych dla rozwiniętego średniowiecza tzw. pasów naddługich, pierścieni oraz zapinek o licznych analogiach w materiale zachodnioeuropejskim. Interesującym przykładem przenikania się wpływów rodzimych i obcych jest inwentarz grobu 59 z pobliskiego cmentarzyska, w którym obok typowych dla zachodnich Słowian kabłączków skroniowych, pierścieni i kolii z paciorków, odkryto kompletny garnitur pasa. Obce wpływy widoczne są także w asortymencie używanych naczyń. Poza egzemplarzami wykonanymi tradycyjnymi metodami garncarstwa zachodniosłowiańskiego, występują nieznane wcześniej dzbany, naczynia z rurkowatym wylewem (w tym importowane naczynie dolnosaskie), polewane, sprowadzane z kręgu wschodnioangielskiego lub południowoskandynawskiego oraz tzw. ceramika kolonizacyjna (naczynia wykonane w technice redukcyjnej). Ponadto zarejestrowano liczne naczynia metalowe, w tym grapeny i misy brązowe, które były na miejscu naprawiane lub poddawane recyclingowi.

Układ przestrzenny i funkcja obiektu przypominają tzw. zamki typu przejściowego lub zamki kolonizacyjne – twierdze wznoszone na rozległych terenach Europy Środkowej w celu kontroli i ochrony procesów kolonizacji. Budowę obiektu w Raciążu i powołanie tutaj okręgu kasztelańskiego można zsynchronizować ze wzmożonymi procesami osadniczymi oraz nadaniami ziemskimi poświadczonymi na obszarze Pojezierza Krajeńskiego i Borów Tucholskich.

Obiekt w Raciążu wydaje się więc nieco mniej tradycyjny niż dotychczas zakładano. Jego mieszkańcy nadążali za wszelkimi nowymi trendami, które docierały na Pomorze za pośrednictwem nadmorskich ośrodków miejskich (Gdańsk), sam zaś obiekt był dopasowany do ich potrzeb i odpowiadał środkowoeuropejskim standardom.

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


ASK Archeologia średniowiecznego Kołobrzegu, red. M. Rębkowski, Kołobrzeg.

Andrzejewski A., Sikora J. 2009 Drohiczyn średniowieczny i nowożytny w świetle badań z roku 2006, Podlaskie Zeszyty Archeologiczne, t. 5, s. 153–177.

Boguszewicz A. 1998 Przemiany w XIII-wiecznym śląskim budownictwie obronnym, [w:] „Rewolucja XIII wieku”, red. K. Wachowski, Kultura średniowiecznego Śląska i Czech 3, Wrocław, s. 97–111.

Brandl H. 2011 Magdeburg und Naumburg. Varianten gotischer Skulptur im 13. Jahrhundert, [w:] Der Naumburger Meister. Bilder und Architekt im Europa der Kathedralen, t. 1, red. G. Siebert, Berlin, s. 397–405.

Bronicka-Rauhut J. 1998 Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Czersku, Warszawa.

Chudziak W., Bojarski J., Stawska V. 2010 Wyposażenie pochówków, [w:] Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4), red. W. Chudziak, Mons Sanctii Laurentii, t. 5, Toruń, s. 79–103.

Chudziak W., Weinkauf M. 2006 Wielkość i rozplanowanie, [w:] Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 1), red. W. Chudziak, Mons Sanctii Laurentii, t. 3, Toruń, s. 37–38.

Drozd A. 2006 Biżuteria i części stroju, [w:] Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 1), red. W. Chudziak, Mons Sanctii Laurentii, t. 3, Toruń, s. 67–84.

Egan G., Pritchard F. 2002 Dress Accessories c. 1150–1450, Medieval Finds from Excavations in London 3, London.

Fingerlin I. 1971 Gürtel des hohen und späten Mittelalters, Berlin.

Gaertringen von R. H. 2011 Grabfigur des Dietrich von Wettin, [w:] Der Naumburger Meister. Bilder und Architekt im Europa der Kathedralen, t. 2, red. G. Siebert, Berlin, s. 858–860.

Gòmez-Moreno M. 1946 El Panteon Real de las Hugelas de Burgos, Madrid.

Janowski A. 2009 Recykling metali w średniowieczu. Kilka uwag o wtórnym wykorzystaniu średniowiecznych mis brązowych, [w:] Gospodarka ludów Morza Bałtyckiego, t. 1: Starożytność i średniowiecze, red. M. Bogacki, M. Franz, Z. Pilarczyk, Mare Integrans. Studia nad dziejami wybrzeży Morza Bałtyckiego, Toruń, s. 117–132.

Jaskanis D. 2008 Święck. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy na północno-wschodnim Mazowszu, Warszawa.

Kamińska J. 1968 Siedlątków, obronna siedziba rycerska z XIV wieku, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, seria archeologiczna 15, s. 144–88.

Kajzer L. 1996 Wstęp do archeologii historycznej w Polsce, Łódź.

Kirpičnikov A. N. 1973 Snarâženie vsadnika i verhovnogo konâ na Rusi IX–XIII vv., Arheologiâ SSSR. Svod arheologičèskih istočnikov, wyd. E1–36, Moskva–Leningrad.

Kmieciński J. 1989 Przemiany kulturowe w XIII wieku na Pomorzu Wschodnim i zagadnienie kolonizacji na prawie niemieckim, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica 10, s. 33–42.

Kočka-Krenz H. 1993 Biżuteria północno–zachodnio–słowiańska we wczesnym średniowieczu, Poznań.

Kokowscy E. i A. 2003 Nahajki z rękojeścią w kształcie ptasich głów z Gródka nad Bugiem, [w:] Słowianie i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu, red. M. Dulinicz, Warszawa–Lublin, s. 355–364.

Kordala T. 2006 Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe na północnym Mazowszu, Łódź.

Kościński B. 1998 Wstępne wyniki badań na stanowisku 2 w Gdańsku w 1996 roku, [w:] Gdańsk średniowieczny w świetle najnowszych badań archeologicznych i historycznych, red. H. Paner, Gdańsk, s. 94–118.

Kowalczyk M. 1976 Średniowieczna pracownia kowalska na grodzie w Raciążu, pow. Tuchola, Acta Universitatis Lodziensis, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego. Nauki Humanistyczno-Społeczne”, seria I, z. 11, s. 59–74.

Kowalczyk M. 1986 Raciąż – średniowieczny gród i kasztelania na Pomorzu w świetle źródeł archeologicznych i pisanych, Archaeologia Baltica, t. 6, Łódź.

Krzywdziński R. 2006 Cmentarzysko ze stanowiska 5 – Hala Targowa w Gdańsku od połowy XII wieku do 1813 roku, Archeologia Gdańska, t. 2, s. 7–64.

Krzywdziński R. 2010 Cmentarzysko na Placu Dominikańskim (badania z 2002–2003 roku), Archeologia Gdańska, t. 4, s. 9–56.

Leksykon zamków 2001 Leksykon zamków w Polsce, red. L. Kajzer, Warszawa.

Lepówna B. 1968 Garncarstwo gdańskie w X–XIII w., [w:] Gdańsk wczesnośredniowieczny, t. 7, red. J. Kamińska, Gdańsk.

Lepówna B. 1998 XIII-wieczna wieża mieszkalno-obronna z Chmielna w województwie gdańskim, [w:] Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, red. H. Kòčka-Krenz, W. Łosiński, Poznań, s. 438–447.

Lissauer A. 1887 Die prähistorischen Denkmäler der Provinz Westpreussen und der angrenzenden Gebiete, Leipzig.

Łęga W. 1930 Kultura Pomorza we wczesnem średniowieczu na podstawie wykopalisk, Toruń.

Łuczak B. 1982 Rekonstrukcja antropologiczno-demograficzna XIII-wiecznej populacji z grodziska Raciąż (pow. tucholski), Acta Universatis Lodziensis. Folia Archaeologica 2, s. 87–161.

Malinowska-Łazarczyk H. 1982 Cmentarzysko średniowieczne w Cedynii, Szczecin.

Mikołajczyk A. 1974 Zespół monet średniowiecznych odkryty na grodzisku w Raciążu, pow. Tuchola, Wiadomości Numizmatyczne, R. 18, z. 2, s. 98–103.

Mittelalterlische Judische Kultur 2010 Mittelalterlische Judische Kultur in Erfurt, t. 1: Der Schatzfund Archäologie-Kunstgeschichte-Siedlungsgeschichte, red. S. Ostritz, Weimar.

Musianowicz K. 1949 Kabłączki skroniowe – próba typologii i chronologii, Światowit, t. 20, s. 115–232.

Müller U. 2006 Zwischen Gebrauch und Bedeutung. Studien zur Funktion von Sachkultur am beispel Mittelalterlichen handwaschgeschirrs (5./6. bis 15./16. Jahrhundert), Bonn.

Nowakowski A. 1989 W sprawie datowania ostróg z gwiaździstym bodźcem, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Archaeologica, t. 10, s. 75–82.

Nowakowski D. 2008 Siedziby książęce i rycerskie księstwa głogowskiego w średniowieczu, Wrocław.

Pastoureau M. 2006 Średniowieczna gra symboli, tłum. H. Igalson-Tygielska, Warszawa.

Poklewski T. 1961 Misy brązowe z XI, XII i XIII wieku, Łódź.

Polak Z. 1997 Zabytki metalowe, [w:] ASK, t. 2, s. 173–181.

Polak Z. 1998 Zabytki metalowe, [w:] ASK, t. 3, s. 209–221.

Polak Z. 1999 Średniowieczne przedmioty metalowe, [w:] ASK, s. 221–229.

Pollex A. 2010 Glaubenvorstellungen im Wandel. Eine Archäologische Analyse der Köpergräber des 10. bis 13. Jahrhunderts im nordwestslawischen Raum, Radhen.

Porzeziński A. 2006 Typologia okuć pasów z cmentarzyska średniowiecznego w Cedyni, [w:] Świat Słowian wczesnego średniowiecza, red. M. Dworaczyk i in., Szczecin–Wrocław, s. 421–430.

Rębkowski M. 1995 Średniowieczna ceramika miasta lokacyjnego w Kołobrzegu, Kołobrzeg.

Rębkowski M. 1996 Ceramika, [w:] ASK, t. 1, s. 221–230.

Rębkowski M. 1998 Naczynia gliniane, [w:] ASK, t. 3, s. 197–207.

Rębkowski M. 2007 Chrystianizacja Pomorza Zachodniego. Studium archeologiczne, Szczecin.

Świątkiewicz P. 2010 Militaria ze średniowiecznego grodziska w Raciążu, Acta Militaria Medievalia, t. 6, s. 7–92.

Świętosławski W. 2006 Ślady koczowników Wielkiego Stepu z X, XI i XII wieku w dorzeczach Wisły i Odry, Łódź.

Thordeman B. 1939–1940 Armour from the battle of Wisby 1361, t. 1–2, Stockholm.

Trawicka E. 2010 Ozdoby wczesnośredniowieczne z cmentarzyska na Placu Dominikańskim w Gdańsku (badania z 2002 i 2003 roku), Archeologia Gdańska, t. 4, s. 57–65.

Wachowski K. 1975 Cmentarzyska doby wczesnopiastowskiej na Śląsku, Wrocław.

Wachowski K. 1997 Problematyka tzw. pasa naddługiego w pełnym średniowieczu, Archaeologia Historica Polona, t. 5, s. 187–191.

Wachowski K. 2010 Kultura materialna publicznej przestrzeni miasta w świetle zabytków ruchomych. Zapinki, [w:] Ulice średniowiecznego Wrocławia, red. J. Piekalski, K. Wachowski, Wratislawia Antiqua 11, Wrocław, s. 236–238.

Wachowski K. 2011 Blisko i daleko od morza. Kultura materialna miast hanzeatyckich, [w:] Polska i Europa w średniowieczu. Przemiany strukturalne. Podmioty i przedmioty w badaniach historycznych, red. M. Adamczewski, Warszawa, s. 125–159.

Wilke G. 1972 Źródła archeologiczne do studiów nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym z terenu pow. tucholskiego, Zeszyty Naukowe UMK w Toruniu, Archeologia 3, s. 130–135.

Wojtasik J. 1968 Cmentarzysko wczesnośredniowieczne na wzgórzu „Młynówka” w Wolinie, Szczecin.






Partnerzy platformy czasopism