Rodzime czy obce. Przyczynek do badań nad wczesnośredniowiecznym garncarstwem północnego Podlasia

Łukasz Reczulski

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AHP.2013.004

Abstrakt


Celem artykułu jest prezentacja wybranych nurtów wytwórczości garncarskiej, stanowiących w mniemaniu autora świadectwo krzyżowania się w obrębie omawianego obszaru licznych tradycjami kulturowo-etnicznych. Podstawę źródłową dla zaprezentowanych w niniejszym tekście rozważań stanowi materiał ceramiczny pozyskany w drodze badań archeologicznych prowadzonych na wczesnośredniowiecznym grodzisku w Łosośnie Wielkiej, gm. Kuźnica, woj. podlaskie.

W literaturze przedmiotu za podstawę przypisania poszczególnym wyrobom proweniencji innej niż miejscowa przyjmuję się kryteria takie jak odmienne jakościowo cechy morfologiczne, inny surowiec oraz nie występująca na danym obszarze technika wykonania. Niestety, w przypadku północnego Podlasia niezadowalający stan publikacji materiałów, wsparty złożoną i nie do końca jeszcze rozpoznaną sytuacją etno-kulturową sprawia, że na obecnym etapie badań jednoznaczne zaklasyfikowanie konkretnego wyrobu garncarskiego jako rodzimego lub obcego wydaje się niemożliwe. Dlatego też w niniejszym artykule za kryterium obcości uznano fakt związku danego nurtu garncarskiego z konkretną tradycją kulturowo-etniczną terenów zewnętrznych, przy jednoczesnej odmienności technologiczno-stylistycznej względem form stanowiących w świetle dotychczasowych badań wytwory lokalne. Przyjecie powyższych założeń metodycznych doprowadziło do wyodrębnienie w analizowanym materiale trzech nurtów garncarskich o zewnętrznej tradycji kulturowo-etnicznej.

Pierwszy z nich to tzw. ceramika oblewana, powszechnie łączona z kulturą kurhanów wschodniolitewskich. Materiał ten charakteryzuje się znacznym rozdrobnieniem – brakuje naczyń całych lub zachowanych co najmniej do polowy wysokości. Dominują mało charakterystyczne ułamki brzuśców, stanowiące przeszło 95% zespołu. W świetle dotychczasowej wiedzy ceramika oblewana rozwijała się między początkiem III a końcem VI wieku, przy czym należy liczyć się z możliwością przeżywania się niektórych jej form w głąb wieków VII–VIII, a być może nawet IX stulecia.

Kolejną, niezwykle wyróżniającą się wśród standardowego materiału grupę stanowią fragmenty naczyń całkowicie ręcznie lepionych. Pod względem technologiczno-stylistycznym wykazuję one niezwykłe podobieństwo do wczesnośredniowiecznych naczyń pruskich typu przejściowego, tj. formach łączących w sobie cechy właściwe dwóm odmiennym stylom garncarskim – bałtyjskiego i słowiańskiego. Analogiczne naczynia z osady w Konikowie datowano na IX lub 1. połowę X wieku, a z góry zamkowej w Szurpiłach na IX–X wiek. Warto w tym miejscu zasygnalizować także fakt, że bardzo podobne naczynia spotykane są także na grodziskach litewskich.

Ostatni z omawianych nurtów garncarskich reprezentuje tylko jedno naczynie, które pod względem cech technologiczno-stylistycznych należy zaklasyfikować jako tzw. typ Tornow. Ceramika typu tornowskiego jest charakterystyczna dla regionu Dolnych Łużyc czy południowej Wielkopolski, jako import występuje między innymi na Pomorzu zachodnim czy w środkowej Polsce, lecz dotychczas nie znaleziono jej na terenie wschodniego Mazowsza, a tym bardziej Podlasia. Zgodnie z najnowszymi ustaleniami ceramika typu tornowskiego pojawiła się najwcześniej u schyłku IX wieku, a szczyt jej popularności przypadał na X wiek.

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Ceramika bałtyjska Ceramika bałtyjska. Tradycje i Wpływy. Materiały z Konferencji, Białystok 21–23 września 2005 roku, red. M. Karczewska, M. Karczewski, Białystok.

Ceramika zachodniobałtyjska Ceramika zachodniobałtyjska. Nowe źródła i interpretacje. Materiały z Konferencji, Białystok 23–24 września 2002 roku, red. M. Karczewska, M. Karczewski, Białystok.

Andrzejewska A. 2006 Grodzisko w Krzeczkowie, pow. Mońki w świetle badań archeologicznych, [w:] Stan badań archeologicznych na pograniczu polsko-białoruskim od wczesnego średniowiecza po czasy nowożytne, red. A. Andrzejewski, H. Karwowska, Białystok, s. 103–112.

Andrzejewska A., Stankiewicz U. 2009 Wczesnośredniowieczne grodzisko w Trzciance, gm. Janów, pow. Sokólski, Podlaskie Zeszyty Archeologiczne, t. 5, s. 137–152.

Antoniewicz J. 1958 Příspěvek k problému vlivů západních Slovanů na hrnčířství Prusů, Vznik a počatky Slovanů, t. 2, s. 211–224.

Bieńkowska K. 2005 Przegląd badań archeologicznych prowadzonych na wczesnośredniowiecznych stanowiskach Podlasia w ostatnich 20 latach, [w:] Problemy przeszłości Mazowsza i Podlasia, Archeologia Mazowsza i Podlasia. Studia i Materiały, t. 3, red. M. Dulinicz, Warszawa, s. 241–247.

Bobrinskij A. A. 1978 Gončarstvo vostočnoj Evropy. Instočniki i metody uzučenijâ, Moskva.

Brzeziński W. 1991 Badania osady i grodziska w Rostku gm. Gołdap, woj. suwalskie w latach 1984–1986, Rocznik Białostocki, t. 17, s. 372–377.

Brzostowicz M. 2002 Bruszczewski zespół osadniczy we wczesnym średniowieczu, Poznań.

Buko A. 1979 Problem analizy opisowej wyrobów garncarskich zachowanych fragmentarycznie, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 27, nr 2, s. 187–207.

Buko A. 1990 Ceramika wczesnopolska. Wprowadzenie do badań, Wrocław.

Buko A. 2005 Monumentalna zabudowa Góry Katedralnej w Chełmie we wczesnym średniowieczu, Archaeologia Historica Polona, t. 15/1, s. 69–83.

Buko A. 2009 Stołpie. Tajemnice kamiennej wieży, Warszawa.

Dulinicz M. 1994 Problem datowania grodzisk typu Tornow i grupy Tornow-Klenica, Archeologia Polski, t. 39, z. 1–2, s. 31–49.

Dulinicz M. 2001 Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej, Warszawa.

Engel M. 2004 Uwagi na temat Jaćwieskiej ceramiki osadowej na przykładzie materiałów z obiektów I i Ia z Konikowa (Rostka), [w:] Ceramika zachodniobałtyjska, s. 191–212.

Engel M., Okulicz-Kozaryn J., Sobczak C. 2009 Warowna siedziba jaćwieskiego nobila Шюрпы? Architektura obronna kompleksu osadniczego w Szurpiłach, [w:] Bałtowie i ich sąsiedzi. Marian Kaczyński in memoriam, red. A. Bitner-Wróblewska, G. Iwanowska, Warszawa, s. 517–544.

Górska I. 1970 Wyniki badań sondażowych na grodzisku wczesnośredniowiecznym w Niewiarowie pow. moniecki przeprowadzonych w 1968 r., Rocznik Białostocki, t. 10, s. 143–152.

Herrmann J. 1966 Tornow und Vorberg: Ein Beitrag zur Frühgeschichte der Lausitz, Berlin.

Hołubowicz W. 1950 Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, Toruń.

Informator Archeologiczny 2005 Łosośna, st. 1, gm. Kuźnica Białostocka, woj. białostockie, AZP 30–91, Informator Archeologiczny. Badania rok 1996, Warszawa, s. 225.

Karczewska M. 2009 Ceramika o powierzchni kreskowanej z międzyrzecza Biebrzy i Narwi, [w:] Ceramika bałtyjska, s. 231–248.

Kowalczyk-Heyman E. 2006 Stan badań archeologicznych na obszarze łuku Biebrzy a potrzeby badań nad osadnictwem pogranicza mazowiecko-ruskiego i litewskiego w średniowieczu, [w:] Stan badań archeologicznych na pograniczu polsko-białoruskim od wczesnego średniowiecza po czasy nowożytne, red. H. Karwowska, A. Andrzejewski, Białystok, s. 35–41.

Mâbzvzeǔ A. M. 1999 Kul’tura ǔshodnelìtûoǔskìh kurganoǔ, [w:] Arhealogìâ Belarusì, t. 2: Žalezny vek ì rannâê sârêdnâvečča, red. V. Ì. Šadyra, Mìnsk, s. 384–391.

Moszczyński J. 1986 Łosośnia, stan. 1 [grodzisko], Informator Archeologiczny. Badania rok 1985, Warszawa, s. 133.

Moszczyński J. 1987 Łosośnia, stan. 1, Informator Archeologiczny. Badania rok 1986, Warszawa, s. 144.

Okulicz J. 1988 Problem ceramiki typu praskiego w grupie olsztyńskiej kultury zachodnio-bałtyjskiej (VI–VII w. n.e.), Pomorania Antiqua, t. 13, s. 103–131.

Okulicz-Kozaryn J. 1993 Szurpiły – zespół śladów osadnictwa z czasów od III w. p.n.e. do XIII w. n.e., [w:] Przewodnik LXIV zjazdu Polskiego Towarzystwa Geologicznego na Ziemi Suwalskiej 9–12 września 1993, red. O. Juskowiak, Warszawa, s. 139–146.

Okulicz-Kozaryn J. 2004 Wypowiedź podczas dyskusji, [w:] Ceramika zachodniobałtyjska, Białystok, s. 221.

Orłowska-Stanisławska J. 2012 Czerwień w blasku srebra, Archeologia Żywa, nr 59, s. 24–28.

Stanisławski B. 2009/2010 Obce wyroby garncarskie we wczesnośredniowiecznym Wolinie, Materiały Zachodniopomorskie. Nowa seria, t. 6/7, z. 1, Archeologia, s. 203–221.

Tischler O. 1878 Bericht über die Praehistorisch-anthropologischen Arbeiten der Physikalish-Ökonomischen Gesellschaft, Schriften der Physihalisch-Ökonomishen Gesellschaft zu Königsberg, t. 18, s. 258–278.

Vengalis R. 2007 Grublėtoji keramika Rytų Lietuvoje, Lietuvos archeologija, t. 32, s. 105–132.

Vengalis R. 2009 Pottery in estern Lithuania in the first half of the first millennium AD: typology and chronology, [w:] Ceramika bałtyjska. Tradycje i wpływy. Materiały z konferencji, Białystok 21–23 września 2005 roku, red. M. Karczewska, M. Karczewski, Białystok, s. 317–333.

Wróblewski W. 2006 Ziemie pruskie i Jaćwieskie w okresie plemiennym (VII/VIII–XII/XIII wieku), [w:] Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce – 15 lat później, red. W. Chudziak, S. Moździoch, Toruń–Wrocław–Warszawa, s. 285–309.

Wróblewski W., Nowakiewicz T. 2003 Ceramika „pruska” i „słowiańska” we wczesnośredniowiecznej Galindii, [w:] Słowianie i ich sąsiedzi we wczesnym średniowieczu, red. M. Dulinicz, Warszawa–Lublin, s. 165–181.

Zverugo Â. G. 1989 Verhnee Poneman’e v IX–XIII vv., Minsk.

Żaba J. 2003 Ilustrowany słownik skał i minerałów, Warszawa.






Partnerzy platformy czasopism