Dwór, rodzina, zbór – życie i śmierć ewangelickiej magnatki. Elżbieta z Szydłowieckich Radziwiłłowa w świetle literatury okolicznościowej
DOI:
https://doi.org/10.12775/RL.2025.11.05Słowa kluczowe
Radziwiłłowie, ewangelicyzm reformowany, literatura okolicznościowa, renesans, konwersja, dwór, rodzinaAbstrakt
W artykule zaproponowano nowe spojrzenie na postać wojewodziny wileńskiej Elżbiety z Szydłowieckich Radziwiłłowej przede wszystkim w świetle poświęconej jej literatury okolicznościowej. Autorka kładzie szczególny nacisk na trzy obszary działalności księżnej – w ramach dworu, rodziny oraz religii. Skonfrontowanie utworów traktujących o niej ze źródłami nieliterackimi prowadzi do próby dokonania nowych ustaleń dotyczących aktywności księżnej na polu kultury, okoliczności konwersji oraz wyobrażeń na jej temat przechowywanych w pamięci ówczesnego społeczeństwa Polski i Litwy.
Bibliografia
Źródła rękopiśmienne
Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD), Archiwum Warszawskie Radziwiłłów (AR), dz. IV, sygn. 354; akta niesygn.
Źródła drukowane
Bazylik C., Krótkie wypisanie sprawy przy śmierci i pogrzebie Oświeconej Księżny Paniej Halżbiety z Szydłowca Radziwiłowej wojewodzinej wileńskiej, roku 1562, w: S. Kot, Nieznany poeta polski XVI w., „Zeitschrift für Slavische Philologie” 25, 1956, s. 127–145.
Karpluk M., Pirożyński J., „O nieuwiarowaniu śmierci” – rękopiśmienna relacja świadka ostatnich dni Elżbiety z Szydłowieckich Radziwiłłowej (4–20 VI 1562), „Miscellanea Staropolskie” 6, 1990, s. 76–91.
Katechizm brzeski 1553/1554 r., wyd. F. Pułaski, Warszawa 1908.
Kochanowski J., Zuzanna, w: Dzieła wszystkie: wydanie sejmowe, t. 8: Poematy, oprac. M. Karpluk, B. Awianowicz, J. Mańkowski, M.A. Janicki, Warszawa 2024, s. 146–163.
Kotłubaj E., Galerja nieświeżska portretów Radziwiłłowskich, Wilno 1857, https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416240/display/Default (dostęp: 01.06.2025).
Nehring W., Listy polskie śląskie z XVI wieku, „Pamiętnik Literacki” 1, 1902, z. 1–4, s. 449–469.
Przeździecki A., Jagiellonki polskie w XVI wieku, t. 3, Kraków 1868.
Roizjusz P., Ad Nicolaum Radivilionem, w: Petras Roizijus. Rinktiniai eilėraščiai, tłum. R. Katinaitė, E. Patiejūnienė, E. Ulčinaitė, Wilno 2008, s. 59–63.
Roizjusz P., Epitaphium Elisabetae Sidloviciae, palatinae Vilnensis, w: Petras Roizijus. Rinktiniai eilėraščiai, tłum. R. Katinaitė, E. Patiejūnienė, E. Ulčinaitė, Wilno 2008, s. 147–149.
Starowolski S., Monumenta Sarmatarum, viam universae carnis ingressorum, Kraków 1655.
Wobe M.F., Icones familiae ducalis Radivilianae ex originalibus in garophylacio ordinationis ab antiquo servatis picturis desumptae: Inscriptionibus historico-genealogicis ex documentis authenticis illustratae; Ab anno 1346 ad annum 1758 deductae, Nieśwież 1758.
Opracowania
Augustyniak U., Tomasz Kempa, „Mikołaj Radziwiłł Sierotka (1549–1616) – wojewoda wileński”, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 44, 2000 s. 215–221.
Brencz A., Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia, „Lud” 71, 1987, s. 215–229.
Campion N., History of Western Astrology, t. 2: The Medieval and Modern Worlds, London–New York 2009.
Casey F., The Susanna Theme in German Literature. Variations of the Biblical Drama, Bonn 1976.
Chemperek D., Cyprian Bazylik autorem Proteusa abo Odmieńca, „Wielogłos” 3 (45), 2020, s. 1–34.
Chemperek D., Elżbieta Radziwiłłowa – „święta pani”. Cypriana Bazylika „Krótkie wypisanie sprawy” jako ewangelicka ars bene moriendi, w: Z historii kultury staropolskiej. Studia ofiarowane Urszuli Augustyniak, red. A. Bartoszewicz, A. Karpiński, M. Ptaszyński, A. Zakrzewski, Warszawa 2020, s. 189–203.
Chemperek D., Jana Kochanowskiego epigramaty o „Pszczołach budziwskich” i radziwiłłowska elegia (III 9). Prolegomena do badań nad środowiskiem kulturalnym Mikołaja Radziwiłła Czarnego, „Roczniki Humanistyczne” 64, 2016, z. 1, s. 153–172.
Chemperek D., „Kalwińska święta”. Elżbiety z Szydłowieckich Radziwiłłowej ars bene vivendi w „Krótkim wypisaniu sprawy” Cypriana Bazylika, w: Ars bene vivendi. Studia ofiarowane Profesorowi Maciejowi Włodarskiemu w 70. rocznicę urodzin, red. E. Buszewicz, L. Grzybowska, Kraków 2017, s. 273–290.
Dziechcińska H., Kobieta w życiu i literaturze XVI i XVII wieku, Warszawa 2001.
Ferenc M., Mikołaj Radziwiłł „Rudy” (ok. 1515–1584): działalność polityczna i wojskowa, Kraków 2008.
Friedrich M., Orthodoxy and variation: The role of adiaphorism in early modern Protestantism, w: Orthodoxies and Heterodoxies in Early Modern German Culture Order and Creativity 1500–1750, red. R.C. Head, D.E. Christensen, Leiden–Boston 2007, s. 45–69.
Jasnowski J., Mikołaj Czarny Radziwiłł (1515–1565): kanclerz i marszałek ziemski Wielkiego Księstwa Litewskiego, wojewoda wileński, Oświęcim 2020.
Karpluk M., Pirożyński J., O nieuwiarowaniu śmierci – rękopiśmienna relacja świadka ostatnich dni Elżbiety z Szydłowieckich Radziwiłłowej (4–20 VI 1562), „Miscellanea Staropolskie” 6, 1990, s. 65–91.
Kempa T., Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka (1549–1616) – wojewoda wileński, Warszawa 2000.
Kicińska U., Wzorzec szlachcianki w polskich drukowanych oracjach pogrzebowych XVII wieku, Warszawa 2013.
Kieszkowski J., Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki: z dziejów kultury i sztuki Zygmuntowskich czasów, cz. 1–2, Poznań 1912.
Kot S., Nieznany poeta polski XVI w., „Zeitschrift für Slavische Philologie” 25, 1956, s. 113–150.
Kożuchowski A., Zmyślenia i prawda, czyli dzieło literackie jako źródło historyczne, „Pamiętnik Literacki” 1, 2005, s. 153–168.
Leszczyński R.M., Nauka ewangelicko-reformowana w polskojęzycznych katechizmach XVI wieku, w: Ewangelicyzm reformowany w Pierwszej Rzeczypospolitej, red. D. Chemperek, Warszawa 2015, s. 57–88.
Lubczyński M., Pielas J., Szydłowiecki Krzysztof, w: PSB, t. 49, Warszawa–Kraków 2014, s. 551–566.
Lulewicz H., Radziwiłł Mikołaj „Czarny”, w: PSB, t. 30, Wrocław 1987, s. 335–347.
Malinowska J., Twórczość poetycka Piotra Roizjusza 1506–1571: studium historycznoliterackie, Lublin 2001.
Nowicka-Jeżowa A., Jan Kochanowski wobec protestantyzmu, w: eadem, Spotkania w labiryncie: szkice o poezji Jana Kochanowskiego, Kraków 2019, s. 141–194.
Parker N., Historicity in an Age of Reality-Fictions, w: A New Philosophy of History, red. F. Ankersmit, H. Keller, Chicago 1995.
Pelc J., Jan Kochanowski: szczyt renesansu w literaturze polskiej, Warszawa 2001.
Ragauskienė R., Śmierci nie udało się pokonać. Historia biologiczna książąt Radziwiłłów na Birżach i Dubinkach (koniec XV wieku – XVII wiek), tłum. I. Masojć, R. Naruniec, Kraków 2020.
Reinis A., Reforming the Art of Dying. The „ars moriendi” in the German Reformation (1519–1528), Aldershot–Burlington 2007.
Sarcevičienė J., Idealny model kobiety w literaturze okolicznościowej (na przykładzie „Krótkiego wypisania sprawy przy śmierci… Halżbiety z Szydłowca Radziwiłłowej” Cypriana Bazylika), w: Radziwiłłowie. Obrazy literackie. Biografie. Świadectwa historyczne, red. K. Stępnik, Lublin 2003, s. 61–69.
Spicer A., Adiaphora, Luther and the Material Culture of Worship, „Studies in Church History” 56, 2020, s. 246–272.
Tazbir J., Roizjusz Piotr, w: PSB, t. 31, Wrocław 1988–1989, s. 499–503.
The Cambridge Companion to Early Modern Women’s Writing, red. L. Lunger Knoppers, Cambridge 2009.
Topolski J., Problemy metodologiczne korzystania ze źródeł literackich w badaniu historycznym, w: Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Sławiński, Warszawa 1978, s. 7–31.
Vincůrková D., „Zuzanna” Jana Kochanowskiego wobec konwencji wernakularnych pieśni hagiograficznych, „Pamiętnik Literacki” 4, 2018, s. 65–85.
Wyrobisz A., Staropolskie wzorce rodziny i kobiety – żony i matki, „Przegląd Historyczny” 83, 1992, nr 3, s. 405–421.
Włodarski M., Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI w., Kraków 1987.
Ziomek J., O Zuzannie Jana Kochanowskiego, w: Ze studiów nad literaturą staropolską, red. K. Budzyk, Wrocław 1957, s. 117–139.
Żołądź-Strzelczyk D., Wychowanie córek władców polskich, „Biuletyn Historii Wychowania” 5/6, 1997, s. 21–27.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 8
Liczba cytowań: 0
