Grodzieński węzeł gordyjski? O Poczobutach Odlanickich, Kundziczach-Poczobutach i Kundziczach-Deszkiewiczach w XVI w.
DOI:
https://doi.org/10.12775/RL.2025.11.02Słowa kluczowe
Poczobutowie Odlaniccy, Kundzicze, Bożezdarz, Pogonia, bojarstwo, szlachta, powiat grodzieńskiAbstrakt
Celem artykułu jest ponowne przyjrzenie się zagadnieniu pochodzenia i początków szlacheckiego rodu Poczobutów Odlanickich wywodzącego się z powiatu grodzieńskiego województwa trockiego oraz rozstrzygnięcie kwestii istnienia bądź nieistnienia związków między Kundziczami-Poczobutami a Kundziczami-Deszkiewiczami, przede wszystkim na przestrzeni XVI w. Punktem wyjścia badań są ustalenia Andrzeja Rachuby. Obecnie, dzięki poszerzeniu i reinterpretacji bazy źródłowej, możliwe było zaproponowanie nieco innej odpowiedzi na pytanie o rodowód i dzieje wspomnianej familii.
Bibliografia
Źródła rękopiśmienne
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), Archiwum Publiczne Potockich, nr 19; Archiwum Skarbu Koronnego (ASK), dz. 1: Rachunki Królewskie, nr 110, 170; Metryka Litewska – transkrypcje (ML-transkrypcje), nr 197, 198, 209; Metryka Koronna (MK), nr 37.
Archiwum Narodowe w Krakowie (ANK), Zbiór Zygmunta Glogera, nr 55.
Lietuvos valstybės istorijos archyvas, Vilnius (LVIA), f. 391, ap. 1, nr 690, 948, 991.
Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, Мінск (NGAB), f. 1755, vop. 1, nr 8, 10, 11, 13, 15, 16, 18, 20 (inwentarze – inw.), wersja elektroniczna, https://niab.by/newsite/fondi1701-1800 (dostęp: 21.01.2025).
Российский государственный исторический архив, Санкт-Петербург (RGIA), f. 1343, op. 26, nr 3211; op. 27, nr 6308.
Źródła drukowane
Herodot, Dzieje, tłum. S. Hammer, Warszawa 2002.
Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, litterarum, diplomatum, scripturarum et monumentorum quaecunque in Archivo Regni in arce Cracoviensi continentur, wyd. E. Rykaczewski, Lutetiae Parisiorum 1862.
Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, t. 1, z. 2: (1468–1501), wyd. J. Fijałek, W. Semkowicz, Kraków 1939.
Lietuvos Metrika (1528): viešųjų reikalų knyga 1, wyd. A. Baliulis, A. Dubonis, Vilnius 2006.
Mapa taktyczna Polski, 1:100 000, pas 35 słup 37: Sokółka; pas 35 słup 38: Indura, Warszawa 1928, 1932.
Niesiecki K., Herbarz polski, wyd. J.N. Bobrowicz, t. 7, 10, Lipsk 1841, 1845.
Rękopiśmienne opisy parafii litewskich z 1784 roku. Dekanat grodzieński, oprac. W. Wernerowa, Warszawa 1994.
Wijuk-Kojałowicz W., Herbarz rycerstwa W.X. Litewskiego tak zwany Compendium czyli O klejnotach albo herbach, których familie stanu rycerskiego w prowincyach Wielkiego Xięstwa Litewskiego zażywają, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1897.
Vijūkas-Kojalavičius A., Šventasis Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos bei jai priklausančių provincijų giminių ir herbų vardynas, tłum. S. Narbutas, wyd. E. Rimša, Vilnius 2015.
Акты Гродненскаго земскаго суда, Вильна 1894 (Акты издаваемые Виленскою комиссiею для разбора древних актов, t. 21) / Akty Grodnenskago zemskago suda, Vil’na 1894 (Akty izdavaemye Vilensko͕͡iu komissie͕͡iu dl͡ia razbora drevnikh aktov, t. 21).
Акты Городненскаго гродскаго суда, Вильна 1874 (Акты издаваемые Виленскою комиссiею для разбора древних актов, t. 7) / Akty Grodnenskago grodskago suda, Vil’na 1874 (Akty izdavaemye Vilensko͕͡iu komissie͕͡iu dl͡ia razbora drevnikh aktov, t. 7).
Документы Московского архива Министерства юстиции, wyd. М.В. Довнар-Запольский, t. 1. Москва 1897 / Dokumenty Moskovskogo arhiva Ministerstva ͡iusticii, wyd. M.V. Dovnar-Zapol’skij, t. 1, Moskva 1897.
Писцовая книга Гродненской экономии, cz. 1, Вильна 1881 / Piscova͡ia kniga Grodnenskoj ėkonomii, cz. 1, Vil’na 1881.
Пописы войска Литовского, w: Литовская Метрика. Книги публичныхъ дѣел, cz. 3, Санкт-Петербург 1915 (Русская Историческая Библиотека, t. 33) / Popisy vojska Litovskogo, w: Litovska͡ia Metrika. Knigi publichnykh” d͡iel, t. 1, Sankt-Peterburg 1915 (Russka͡ia Istoricheska͡ia Biblioteka, t. 33).
Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом княжестве Литовском, wyd. Н.И. Горбачевский, П.А. Гильтебрандт, И.Я. Спрогис, Вильна 1867 / Revizi͡ia pushch i perekhodov zverinykh v byvshem Velikom kn͡iazhestve Litovskom, izd. N.I. Gorbachevskij, P.A. Gil’tebrandt, I. ͕͡Ia. Sprogis, Vil’na 1867.
Opracowania
Błaszczyk G., Diecezja żmudzka od XV do początku XVII wieku. Ustrój, Poznań 1993.
Biolik M., Formy wschodniosłowiańskie imion męskich używane w dobrach ofiarowanych zakonowi kamedułów wigierskich w 1668 roku, „Acta Neophilologica” 18, 2016, [cz.] 2, s. 5–16.
Boniecki A., Herbarz polski, t. 13, Warszawa 1909.
Boniecki A., Poczet rodów w Wielkiem Księstwie Litewskiem w XV i XVI wieku, Warszawa 1883.
Borysiak E., Gobiaty, w: Nazwy miejscowe Polski. Historia – pochodzenie – zmiany, t. 3: E–I, red. K. Rymut, Kraków 1999.
Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927.
[Buszyński I.], Opisanie historyczno-statystyczne powiatu rossieńskiego guberni kowieńskiej, Wilno 1874.
Dacewicz L., Historia nazwisk na kresach północno-wschodnich Rzeczpospolitej (XVI–XVIII w.), Białystok 2014.
Dunin-Borkowski J.S., Spis nazwisk szlachty polskiej, Lwów 1887.
Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Oświęcim 2014.
Ihnatowicz I., Projekt instrukcji wydawniczej dla źródeł historycznych XIX i początku XX wieku, „Studia Źródłoznawcze” 7, 1962, s. 99–124.
[Jablonskis J.], Lietuvių kalbos gramatika. Etimologija. Vidurinėms mokslo įstaigoms, Kaunas 1922.
Jankowski C., Powiat oszmiański. Materjały do dziejów ziemi i ludzi, cz. 2, Petersburg 1897.
Kamuntavičienė V., Gardino dekanato parapijų fundacijos XV–XVII a., w: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos kraštovaizdis, red. R. Šmigelskytė-Stukienė, Vilnius 2012, s. 321–343.
Konczewska K., Granice pogranicza. Studium przypadku dawnej parafii usnarskiej na Grodzieńszczyźnie, „Poradnik Językowy” 2024, nr 1 (810), s. 89–108.
Kurzowa Z., Język polski Wileńszczyzny i kresów północno-wschodnich XVI–XX w., Warszawa 1993.
Lietuviškoji enciklopedija, red. V. Biržiška, t. 3: Batoras–Bohatta, Kaunas 1935.
Lietuvių pavardžių žodynas, red. A. Vanagas, t. 1–2, Vilnius 1985, 1989.
Malec M., Imiona chrześcijańskie w średniowiecznej Polsce, Warszawa 1994.
Mikucki S., Nazwy litewskie rodowe, „Kuryer Wileński” 1860, nr 40, s. 386.
Mrongovius Ch., Dokładny słownik polsko-niemiecki, Königsberg 1835.
Mytnik I., Imiennictwo ziemi chełmskiej w XVI–XVII wieku, Warszawa 2019.
Ostrowski J., Księga herbowa rodów polskich, z. 13, cz. 1; z. 14, cz. 2, Warszawa 1901, 1902.
Piekosiński F., O dynastycznem szlachty polskiej pochodzeniu, Kraków 1888.
Porzecki J., Okolica Poczobuty i Poczobutowie, „Magazyn Polski” 1994, nr 1/2, s. 51–55.
Rachuba A., Poczobutowie Odlaniccy w świetle nowych źródeł archiwalnych, „Miscellanea Historico-Archivistica” 11, 2000, s. 159–167.
Rachuba A., Wstęp, w: J.W. Poczobut-Odlanicki, Pamiętnik (1640–1684), oprac. A. Rachuba, Warszawa 1987, s. 11–112.
Rackus A.M., Guthones (the Goths), kinsmen of the Lithuanian people. A treatise on the Gothic ethnology, history of the Gothic dominion in Italy and Spain, numismatics, language, and proper names, Chicago 1929.
Rynkowski Ł., Genealogia Poczobutów-Odlanickich oraz wybranych linii żyjących dzisiaj ich potomków po kądzieli, 28 I 2021 (wersja elektroniczna udostępniona przez Autora).
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 7; 12; 14; 15, cz. 2, Warszawa 1886, 1892, 1895, 1900, 1902.
Słownik staropolskich nazw osobowych, t. 3: Kl–M, red. W. Taszycki, Warszawa 1971–1973.
Sprogis I., Inwentarz b. Wileńskiego Archiwum Centralnego, cz. 1: Nr 1–11794, Wilno 1929.
Uruski S., Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, współpr. A.A. Kosiński, wyd. A. Włodarski, t. 11, 12, 14, Warszawa 1911, 1915, 1917.
Urzędnicy podlascy XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. E. Dubas-Urwanowicz et al., Kórnik 1994 (Urzędnicy Dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII Wieku. Spisy, t. 8).
Warchoł S., Interferencje językowe na różnych obszarach Słowiańszczyzny, Lublin 1989.
Wiśniewski J., Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny: geneza, rozwój oraz zróżnicowanie i przemiany etniczne, „Acta Baltico-Slavica” 11, 1977, s. 7–80.
Żytkowicz L., Kundzicz Tadeusz (1747–1829), w: PSB, t. 16, Wrocław 1971, s. 185–186.
Амелька С., Прыватны архіў Станіслава Пачобута-Адляніцкага з Горадні, „Герольд Litherland” 2, 2002, nr 3–4 (7–8), s. 76–80 / Amel’ka S., Pryvatny arhiŭ Stanislava Pachobuta-Adl͡ianitskaga z Gorodni, „Gerol’d Litherland” 2, 2002, nr 3–4 (7–8), s. 76–80.
Гурская, Ю., Древние фамилии в свете этноязыковых и культурных контактов Великого княжества Литовского, w: Językowe i kulturowe dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego: księga jubileuszowa na 1000-lecie Litwy, red. J. Mędelska, Z. Sawaniewska-Mochowa, Bydgoszcz 2010, s. 187–194 / Gurska͡ia IU., Drevnie familii v svete ėtno͡iazykovykh i kul’turnykh kontaktov Velikogo kn͡iazhestva Litovskogo.
Макарчык A.Ю., Адэльск 1490–2010, Мiнск 2010 / Makarchyk A. IU., Adėl’sk 1490–2010, Minsk 2010.
Хмяльніцкая Л., Адляніцкія-Пачобуты гэрбу „Здарбожац” на Віцебшчыне, „Годнасць” 1997, nr 2, s. 31–39 / Khmial’nitska͡ia L., Adl͡ianitski͡ia-Pachobuty gerbu „Zdarbo͡zhats” na Vitsebshchyne, „Godnasts’” 1997, nr 2, s. 31–39.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 13
Liczba cytowań: 0
