Zastawy dóbr królewskich w województwie krakowskim w późnym średniowieczu
DOI:
https://doi.org/10.12775/RDSG.2025.SI.04Słowa kluczowe
województwo krakowskie, Małopolska, zastaw, kredyt, królewszczyzny, dobra królewskie, domena monarsza, średniowieczeAbstrakt
Artykuł podejmuje tematykę zastawu ziemskiej domeny monarszej w województwie krakowskim w XIV i XV w., nie będącą dotąd przedmiotem kompleksowego opracowania. W świetle wcześniejszych badań wiadomo, że dobra królewskie w województwie krakowskim były liczne, a w XIV w. za ich zarząd odpowiedzialny był charakterystyczny dla Małopolski urząd wielkorządcy. Po śmierci Kazimierza Wielkiego rozpoczęto wydzielanie kolejnych dóbr z tego urzędu. W efekcie domena królewska podzielona została na kilkadziesiąt kluczy majątkowych i pojedynczych wsi. Większość z nich w czasach jagiellońskich podlegała zastawom, omówieniu których poświęcona jest główna część tekstu. Podstawowym materiałem źródłowym była zawartość małopolskich kodeksów dyplomatycznych, a rolę przewodnika po królewszczyznach pełnił Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego i jego kartoteka. Studium stanowi wstęp do dalszych badań nad funkcjonowaniem domeny monarszej i jej administracji w późnośredniowiecznej Małopolsce.
Bibliografia
Źródła rękopiśmienne
Archiwum Narodowe w Krakowie:
Księgi ziemskie krakowskie, rkps nr 29/1/0/1.2/17 [jako ZK 10], 29/1/0/2.1/266 [jako ZK 201], 29/1/0/4.3/442 [jako ZK 378], 29/1/0/5.1/471–473, 501 [jako ZB 1–3], 29/1/0/6.1/511–512 [jako ZCz. 3–4], 29/1/0/8.1/629–631 [jako ZK 151–153]
Księgi ziemskie pilzneńskie, rkps nr 29/3/0/1/3, 22 [jako ZP 4, 21]
Księgi grodzkie krakowskie, rkps nr 29/5/0/1/4 [jako GK 3]
Księgi sądu wyższego (leńskiego) prawa niemieckiego na zamku bieckim, rkps nr 29/9/0/-/2–3 [jako GB 2–3]
Sąd wyższy prawa niemieckiego na zamku krakowskim, rkps nr 29/10/0/2.1/10 [jako SWPM-1-10]
Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie:
Acta Officialia (Akta oficjalatu i wikariatu generalnego krakowskiego), rkps nr AOff 5 [jako OK 5]
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie:
Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 1/1/0/-/0320, 5176, 5214, 5263
Metryka Koronna, rkps nr 1/4/0/1/MK 011–017, 019–023, 025, 030, 035–038, 040, 046, 048, 098
Źródła drukowane
Akta Aleksandra króla polskiego, wielkiego księcia litewskiego 1501–1506, wyd. F. Papée, Kraków 1927.
Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, t. 6, wyd. O. Pietruski, X. Liske, Lwów 1876; t. 13, wyd. O. Pietruski, X. Liske, Lwów 1888; t. 16, wyd. A. Prochaska, Lwów 1894.
Antiquissimi libri iudiciales terrae Cracoviensis, wyd. B. Ulanowski, Kraków 1884–1886 (SPPP, 8).
Archiwum książąt Lubartowiczów-Sanguszków w Sławucie, t. 2, wyd. Z.L. Radzimiński, B. Gorczak, Lwów 1888.
Kodeks Dyplomatyczny Polski, t. 1, wyd. L. Rzyszczewski, A. Muczkowski, Warszawa 1847; t. 3, wyd. J. Bartoszewicz, Warszawa 1858.
Codex epistolaris saeculi decimi quinti, t. 1: 1382–1492, wyd. A. Sokołowski, J. Szujski, Kraków 1876.
Dokumenty sądu ziemskiego krakowskiego 1302–1453, oprac. Z. Perzanowski, Kraków 1971.
Inscriptiones clenodiales ex libris iudicialibus palatinatus Cracoviensis. Zapiski herbowe krakowskie, wyd. B. Ulanowski, Kraków 1885 (SPPP, 7).
Inventarium omnium et singulorum privilegiorum, literarum, diplomatum, scriptorum et monumentorum quaecunque in Archivo Regni in Arce Cracoviensi continentur per commissarios a Sacra Regia Maiestatae et Republica ad revidendum et connotandum omnes scripturas in eodem Archivo Existentes deputatos confectum 1681, wyd. E. Rykaczewski, Paris 1862.
Joannis Długosz senioris canonici Cracoviensis Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, t. 1, wyd. L. Łętowski, Kraków 1863.
Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej Św. Wacława, t. 3, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1883.
Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego, wyd. W. Kętrzyński, S. Smolka, Lwów 1875.
Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. 3, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1887; t. 4, Kraków 1905.
Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. 3, wyd. I. Zakrzewski, Poznań 1879.
Księga Metryki Koronnej podkanclerzego Andrzeja Oporowskiego z lat 1479–1483, ze spuścizny A. Prochaski, wyd. G. Rutkowska, Warszawa 2005.
Kuntze M., Przyczynek do badań nad historią wojskowości w Polsce, KH 44, 1930, s. 45–50.
Lehns- und Besitzurkunden Schlesiens und seiner einzelnen Fürstenthümer im Mittelalter, t. 2, wyd. C. Grünhagen, H. Markgraf, Leipzig 1883.
Lustracja województwa krakowskiego 1564, t. 1–2, wyd. J. Małecki, Warszawa 1964.
Lustracja województwa sandomierskiego 1564–1565, wyd. W. Ochmański, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963.
Materiały archiwalne wyjęte głównie z Metryki Litewskiej od 1348 do 1607 roku, wyd. A. Prochaska, Lwów 1890.
Materiały do historii miasta Biecza (1361–1632), wyd. F. Bujak, Kraków 1914.
Materiały do Kodeksu dyplomatycznego Małopolski, t. 5: 1451–1506, edycja elektroniczna, red. W. Bukowski, oprac. W. Bukowski, F. Sikora, J. Wroniszewski, współprac. J. Szyszka, Kraków 2014, http://www.kodeks.pau. krakow.pl/index.html, oryginał przechowywany w Krakowie, w Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Małopolski, Instytut Historii PAN (cyt. według numeracji porządkowej regestów wersji elektronicznej).
Matricularum Regni Poloniae Summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur, t. 1–4, oprac. T. Wierzbowski, Warszawa 1905–1917.
Monografia opactwa Cystersów we wsi Mogile, cz. 2: Zbiór dyplomów klasztoru mogilskiego, oprac. E. Janota, Kraków 1867.
Najstarsza księga sądu najwyższego prawa niemieckiego w zamku krakowskim, wyd. A. Kłodziński, Kraków 1936.
Prochaska A., Regesta dokumentów księstwa oświęcimskiego i zatorskiego z Metryki Litewskiej, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 16, 1888, nr 1, s. 83–93; nr 2, s. 180–183.
Starodawne Prawa Polskiego Pomniki z ksiąg rękopiśmiennych dotąd nieużytych, główniej zaś z ksiąg dawnych sądowych ziemskich i grodzkich ziemi krakowskiej, wyd. A.Z. Helcel, Kraków 1870 (SPPP, 2).
Zbiór dokumentów małopolskich, cz. 1–8, wyd. S. Kuraś, I. Sułkowska-Kuraś, Wrocław–Warszawa–Kraków 1962–1975.
Zbiór dokumentów zakonu OO. Paulinów w Polsce, wyd. J. Fijałek, z. 1: 1328–1464, Kraków 1938.
Opracowania
Bukowski W., Krzeczów – tenuta, w: SHGKrak. cz. 3, s. 187–189.
Bukowski W., Marszowice, w: SHGKrak. cz. 4, s. 166–169.
Bukowski W., Mszanka, w: SHGKrak. cz. 5, s. 82–85.
Bukowski W., Nieprześnia, w: SHGKrak. cz. 5, s. 582–603.
Czwojdrak B., Rogowscy herbu Działosza podskarbiowie królewscy. Studium z dziejów możnowładztwa w drugiej połowie XIV i w XV wieku, Katowice 2002.
Gąsiorowski A., Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecznej Wielkopolsce, Poznań 1970.
Kierst W., Wielkorządy krakowskie w XIV–XVI st., PH 10, 1910, z. 1, s. 1–33; z. 2, s. 137–167; z. 3 s. 281–309.
Kurtyka J., Harklowa, w: SHGKrak. cz. 2, s. 140–143.
Kurtyka J., Kobylanka Górna, w: SHGKrak. cz. 2, s. 632–637.
Kurtyka J., Kobylany, w: SHGKrak. cz. 3, s. 677–669.
Kurtyka J., Lanckorona zamek i tenuta, w: SHGKrak. cz. 3, s. 426–435.
Kurtyka J., Leszczyna, w: SHGKrak. cz. 3, s. 550–553.
Kurtyka J., Libertów, w: SHGKrak. cz. 3, s. 587–599.
Kurtyka J., Libusza, w: SHGKrak. cz. 3, s. 612–617.
Kurtyka J., Odrodzone królestwo. Monarchia Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego w świetle nowszych badań, Kraków 2001.
Kurtyka J., Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu, Kraków 1997.
Kutrzeba S., Dawny zarząd Wawelu, „Rocznik Krakowski” 8, 1906, s. 69–102.
Kutrzeba S., Starostowie, ich początki i rozwój do końca XIV wieku, Kraków 1903.
Laberschek J., Dobraków, w: SHGKrak. cz. 1, s. 575–577.
Laberschek J., Gorzyce, w: SHGKrak. cz. 1, s. 806–807.
Laberschek J., Goszyce, w: SHGKrak. cz. 1, s. 813–817.
Laberschek J., Hankówka, w: SHGKrak. cz. 2, s. 139–140.
Laberschek J., Jeziorowice, w: SHGKrak. cz. 2, s. 304–305.
Laberschek J., Jodłowa Dolna, w: SHGKrak. cz. 3, s. 327–330.
Laberschek J., Kadzice, w: SHGKrak. cz. 2, s. 357.
Laberschek J., Kantorowice, w: SHGKrak. cz. 2, s. 420–422.
Laberschek J., Kiedrzyn, w: SHGKrak. cz. 2, s. 497–498.
Laberschek J., Kłobuck, w: SHGKrak. cz. 2, s. 561–582.
Laberschek J., Kowalowa, w: SHGKrak. cz. 3, s. 69–71.
Laberschek J., Koziegłowy zamek, w: SHGKrak. cz. 3, s. 82–91.
Laberschek J., Krzepice zamek i starostwo, w: SHGKrak. cz. 3, s. 211–217.
Laberschek J., Lelów, w: SHGKrak. cz. 3, s. 481–512.
Laberschek J., Lelów zamek i starostwo, w: SHGKrak. cz. 3, s. 512–516.
Laberschek J., Łobzów – zamek i tenuta, w: SHGKrak. cz. 3, s. 954–957.
Laberschek J., Malec, w: SHGKrak. cz. 4, s. 51–52.
Laberschek J., Małyszyce, w: SHGKrak. cz. 4, s. 83–86.
Laberschek J., Melsztyn zamek i dobra, w: SHGKrak. cz. 4, s. 209–268.
Laberschek J., Mierzączka, w: SHGKrak. cz. 4, s. 434–437.
Laberschek J., Mirów, w: SHGKrak. cz. 4, s. 531–535.
Laberschek J., Mokra, w: SHGKrak. cz. 4, s. 767–770.
Laberschek J., Myślenice, w: SHGKrak. cz. 4, s. 162–184.
Laberschek J., Zamek Czorsztyn i jego królewscy zarządcy w czasach jagiellońskich, w: Księga Jubileuszowa Profesora Feliksa Kiryka, red. A. Jureczko, F. Leśniak, Z. Noga, Kraków 2004 (Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis, Folia 21, Studia Historica 3), s. 60–68.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Błogocice, w: SHGKrak. cz. 1, s. 132–133.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Bobowa, w: SHGKrak. cz. 1, s. 140–146.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Boguniowice, w: SHGKrak. cz. 1, s. 175.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Borowa, w: SHGKrak. cz. 1, s. 189–190.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Borunice, w: SHGKrak. cz. 1, s. 193–194.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Ciężkowice, w: SHGKrak. cz. 1, s. 406–410.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Ciężkowice – tenuta, w: SHGKrak. cz. 1, s. 410–411.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Czarna Ulica, w: SHGKrak. cz. 1, s. 438–439.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Czchów, w: SHGKrak. cz. 1, s. 449–453.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Czchów zamek i tenuta, w: SHGKrak. cz. 1, s. 453.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Częstochowa, w: SHGKrak. cz. 1, s. 466–468.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Czorsztyn, w: SHGKrak. cz. 1, s. 473–474.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Czubrowice, w: SHGKrak. cz. 1, s. 475–476.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Glinik Niemiecki, w: SHGKrak. cz. 1, s. 740–741.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Glinik Polski, w: SHGKrak. cz. 1, s. 741–742.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Glinnik, w: SHGKrak. cz. 1, s. 743–744.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Głęboka, w: SHGKrak. cz. 1, s. 745–746.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Gnojnik, w: SHGKrak. cz. 1, s. 761–764.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Iwkowa, w: SHGKrak. cz. 2, s. 187–189.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Jadowniki, w: SHGKrak. cz. 2, s. 193–196.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Januszowice, w: SHGKrak. cz. 2, s. 238–239.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Jaroniówka, w: SHGKrak. cz. 2, s. 241.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Jasło – tenuta, w: SHGKrak. cz. 2, s. 264–265.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Jawiczowice, w: SHGKrak. cz. 2, s. 276.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Jelowice, w: SHGKrak. cz. 2, s. 291–296.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Jerzmanowice, w: SHGKrak. cz. 2, s. 301–302.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Jeżówka, w: SHGKrak. cz. 2, s. 309–310.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Kąpiele, w: SHGKrak. cz. 2, s. 470.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Kęty, w: SHGKrak. cz. 2, s. 490–494.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Koryczany, w: SHGKrak. cz. 2, s. 764–765.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Koszyce – tenuta, w: SHGKrak. cz. 3, s. 26–27.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Królówka, w: SHGKrak. cz. 3, s. 160–164.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Kryg, w: SHGKrak. cz. 3, s. 175–177.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Kuchary, w: SHGKrak. cz. 3, s. 332–335.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Kunowa, w: SHGKrak. cz. 3, s. 354–358.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Lipnik, w: SHGKrak. cz. 3, s. 661–663.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Lisów Wielki, w: SHGKrak. cz. 3, s. 675–677.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Lubocza, w: SHGKrak. cz. 3, s.709–717.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Łękorz, w: SHGKrak. cz. 3, s. 932–934.
Leszczyńska-Skrętowa Z., Łopunie, w: SHGKrak. cz. 3, s. 966.
Luciński J., Majątki ziemskie panującego w Małopolsce do 1385 roku, Poznań 1967.
Luciński J., Rozwój królewszczyzn w Koronie od schyłku XIV wieku do XVII wieku, Poznań 1970.
Marzec A., Markuszka, w: SHGKrak. cz. 4, s. 125–126.
Marzec A., Milonki, w: SHGKrak. cz. 4, s. 478–481.
Nabiałek K., Bukowski W., Młodziejowice, w: SHGKrak. cz. 4, s. 555–574.
Nabiałek K., Mzurów, w: SHGKrak. cz. 5, s. 234–241.
Nabiałek K., Starostwo olsztyńskie od XIV do połowy XVII wieku, Kraków 2012.
Sikora F., Barwałd – zamek, w: SHGKrak. cz. 1, s. 24–25.
Sikora F., Będzin, w: SHGKrak. cz. 1, s. 55–58.
Sikora F., Biecz – gród, zamek i starostwo, w: SHGKrak. cz. 1, s. 82–86.
Sikora F., Bielany, w: SHGKrak. cz. 1, s. 93–94.
Sikora F., Bielczarowa, w: SHGKrak. cz. 1, s. 94.
Sikora F., Biesna, w: SHGKrak. cz. 1, s. 107–108.
Sikora F., Binarowa, w: SHGKrak. cz. 1, s. 117–118.
Sikora F., Biskupice, w: SHGKrak. cz. 1, s. 122–123.
Sikora F., Brzeszcze, w: SHGKrak. cz. 1, s. 236–237.
Sikora F., Brzezinka, w: SHGKrak. cz. 1, s. 245–246.
Sikora F., Brzozowa, w: SHGKrak. cz. 1, s. 266.
Sikora F., Brzyczyna Mała czyli Górna, w: SHGKrak. cz. 1, s. 272–273.
Sikora F., Brzyszczki, w: SHGKrak. cz. 1, s. 277–278.
Sikora F., Brzyście, w: SHGKrak. cz. 1, s. 279–280.
Sikora F., Bujaków, w: SHGKrak. cz. 1, s. 287–288.
Sikora F., Bukowina, w: SHGKrak. cz. 1, s. 291–292.
Sikora F., Bystra, w: SHGKrak. cz. 1, s. 306–307.
Sikora F., Chełm, w: SHGKrak. cz. 1, s. 333–338.
Sikora F., Cichawka, w: SHGKrak. cz. 1, s. 397.
Sikora F., Dębno, w: SHGKrak. cz. 1, s. 532–534.
Sikora F., Dębowiec – tenuta, w: SHGKrak. cz. 1, s. 544–547.
Sikora F., Dobczyce – zamek i tenuta, w: SHGKrak. cz. 1, s. 564–568.
Sikora F., Dzieje podrzędztwa i starostwa niepołomickiego w średniowieczu, w: Sikora F., Małopolskie późne średniowiecze. Ludzie i instytucje. Wybór pism, Warszawa – Kraków 2017, s. 441–508.
Sikora F., Gawłów, w: SHGKrak. cz. 1, s. 713–715.
Sikora F., Gawłówek, w: SHGKrak. cz. 1, s. 715.
Sikora F., Grajów, w: SHGKrak. cz. 2, s. 39–42.
Sikora F., Grybów, w: SHGKrak. cz. 2, s. 108–113.
Sikora F., Kleszczowa, w: SHGKrak. cz. 2, s. 516–518.
Sikora F., Kłaj, w: SHGKrak. cz. 2, s. 559–561.
Sikora F., Krużlowa, w: SHGKrak. cz. 3, s. 165–173.
Sikora F., Mszana Dolna z Mieściskiem, w: SHGKrak. cz. 4, s. 68–81.
Sikora F., Niepołomice – podrzędztwo, w: SHGKrak. cz. 5, s. 534–559.
Sikora F., Początki starostwa nowomiejskiego korczyńskiego, w: Sikora F., Małopolskie późne średniowiecze. Ludzie i instytucje. Wybór pism, Warszawa–Kraków 2017, s. 388–400.
Sikora F., Podrzędztwo ujsko-wojnickie, tenuty ujska i wojnicka, w późnym średniowieczu, w: Sikora F., Małopolskie późne średniowiecze. Ludzie i instytucje. Wybór pism, Warszawa–Kraków 2017, s. 509–564.
Sikora F., Wielkorządy krakowskie na przełomie XIV i XV wieku, w: Sikora F., Małopolskie późne średniowiecze. Ludzie i instytucje. Wybór pism, Warszawa–Kraków 2017, s. 401–429.
Sperka J., Szafrańcowie herbu Stary Koń. Z dziejów kariery i awansu w późnośredniowiecznej Polsce, Katowice 2001.
Szyszka J., Monowice, w: SHGKrak. cz. 3, s. 842–846.
Szyszka J., Mrukowa, w: SHGKrak. cz. 4, s. 949–951.
Szyszka J., Mytarz, w: SHGKrak. cz. 5, s. 229–234.
Wilamowski M., Marszkienice, w: SHGKrak. cz. 4, s. 134–145.
Wolski M., Lipinki, w: SHGKrak. cz. 3, s. 628–633.
Wolski M., Lipnica Górna, w: SHGKrak. cz. 3, s. 640–645.
Wolski M., Lipnica Murowana – tenuta, w: SHGKrak. cz. 3, s. 656–657.
Wolski M., Łapszów, w: SHGKrak. cz. 3, s. 839–848.
Wolski M., Łęki [par. Oświęcim], w: SHGKrak. cz. 3, s. 922–924.
Wolski M., Łęki [par. Szczepanów], w: SHGKrak. cz. 3, s. 924–926.
Wolski M., Łęki [par. Trzemeśnia], w: SHGKrak. cz. 3, s. 931–932.
Wolski M., Łętkowice, w: SHGKrak. cz. 3, s. 934–943.
Wolski M., Łężyny, w: SHGKrak. cz. 3, s. 948–949.
Wolski M., Moszczenica Niemiecka, Wyżna albo Wielka, w: SHGKrak. cz. 4, s. 934–937.
Wolski M., Moszczenica Polska, Niżna lub Mała, w: SHGKrak. cz. 4, s. 939–940.
Wroniszewski J., Szlachta ziemi sandomierskiej w średniowieczu. Zagadnienia społeczne i gospodarcze, Poznań–Wrocław 2001.
Zdanek M., Mikułowice, w: SHGKrak. cz. 4, s. 469–474.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 21
Liczba cytowań: 0
