Pewne aspekty zastawów królewskich dóbr ziemskich w późnośredniowiecznej Wielkopolsce (1386–1504)
DOI:
https://doi.org/10.12775/RDSG.2025.SI.03Słowa kluczowe
dobra ziemskie panującego, zastaw, pieniądzeAbstrakt
Artykuł omawia skład majętności ziemskich panującego wchodzących do domeny królewskiej w piętnastowiecznej Wielkopolsce, które były od początku panowania Władysława Jagiełły (1386–1434) systematycznie zastawiane przez kolejnych władców. Zapisy te były nie tylko zabezpieczeniem pożyczki, ale także wyrazem królewskiej wdzięczności i łaski. Skala tych zastawów jest przedstawiona podług panowań poszczególnych monarchów aż do uchwalenia w 1504 r. statutu regulującego zastawy królewskiej domeny. W artykule przedstawiono też spostrzeżenia dotyczące przyczyn zastawiania majętności królewskich, ich szczególnej atrakcyjności dla zastawników oraz pewne uwagi dotyczące przemian tego grona.
Bibliografia
Źródła rękopiśmienne
Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, sygn. CP 111
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie:
Zbiór dokumentów pergaminowych, sygn. 440, 459, 477, 482, 498, 506, 605, 687, 698, 701, 712, 713, 740, 894
Archiwum Skarbu Koronnego, oddz. I. sygn. 4
Archiwum Skarbu Koronnego, oddz. I. sygn. 12
Metryka Koronna, sygn. 10, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 19, 20, 21, 24, 25, 28, 30, 31, 33, 65
Archiwum Państwowe w Poznaniu:
Księgi sądu ziemskiego w Kaliszu, sygn. 17
Księgi sądu i urzędu grodzkiego w Poznaniu, sygn. 1, 2, 3, 7, 8, 9, 14, 56, 58
Księgi sądu ziemskiego w Poznaniu, sygn. 6
Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie:
sygn. 1725 IV Rkps, Rewizja praw i przywilejów posiadaczy dóbr królewskich w Koronie na podstawie konstytucji 1562/3 o egzekucji praw i ustaw koronnych
Teki Naruszewicza, t. 19
Pracownia Słownika Historyczno-Geograficznego Wielkopolski IH PAN w Poznaniu:
Kartoteka Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Wielkopolski
Źródła drukowane
Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesiasticorum selecta, t. 1–2, wyd. B. Ulanowski, Kraków 1894, 1902.
Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae, t. 1, wyd. M. Dogiel, Wilno 1758.
Joannis Dlugossii Annales seu cronicae incliti regni Poloniae, Liber XII: 1445–1461, red. J. Wyrozumski, Cracoviae 2003, Liber XII: 1462–1480, red. J. Wyrozumski, Cracoviae 2005.
Jus Polonicum, codicibus veteribus, manuscriptis et editionibus quibusque collatis, wyd. J.V. Bandtkie, Warszawa 1831.
Kazimierza Wielkiego Ustawa o starostach, o monecie i o rajcach krakowskich wraz z ustawą o żupach krakowskich wydana, wyd. A.Z. Helcel, w: SPPP, t. 1, Kraków 1856, s. 226.
Kodeks dyplomatyczny Polski, t. 1, wyd. L. Rzyszczewski, A. Muczkowski, Warszawa 1847.
Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. 1, wyd. I. Zakrzewski, Poznań 1877; t. 3, wyd. I. Zakrzewski, Poznań 1879; t. 5, wyd. F. Piekosiński, Poznań 1908; t. 6, wyd. A. Gąsiorowski, H. Kowalewicz, Warszawa 1982; t. 7, wyd. A. Gąsiorowski, R. Walczak, Warszawa 1985; t. 8–10, wyd. A. Gąsiorowski, T. Jasiński, Warszawa 1989 – Poznań 1993.
Księga uposażenia diecezji poznańskiej z roku 1510, wyd. ks. J. Nowacki, Poznań 1950.
Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564–1565, cz. 1, wyd. A. Tomczak, C. Ohryzko-Włodarska, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961.
Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1659–1665, cz. 1: Województwa poznańskie i kaliskie, wyd. C. Ohryzko-Włodarska, Wrocław 1978.
Matricularium Regni Poloniae Summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur, t. 1–4, oprac. T. Wierzbowski, Warszawa 1905–1917.
Matricularum Regni Poloniae Codices saeculi XV conscripti, t. 1: Liber distinctus numero 10 annorum 1447–1454 (Книги польской коронной метрики XV столѣтія, т. 1), w: Monumenta Iuris cura praepositorum Chartophylacio Maximo Varsoviensi edita, t. 2, [wyd. A. Mysłowski, W. Graniczny], Varsoviae 1914.
Monumenta Poloniae Historica, t. 3, Warszawa 1961 [przedruk fotooffsetowy wydania z 1878].
Teki Pawińskiego, t. 2: Liber quitantiarum regis Casimiri ab a. 1484 ad 1488 (Księga skarbowa króla Kazimierza Jag.), [wyd. A. Pawiński], Warszawa 1897.
Zbiór dokumentów małopolskich, cz. 8: Dokumenty z lat 1435–1450. Uzupełnienie: dokumenty z lat 1286–1442, wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, Wrocław–Warszawa 1975.
Opracowania
Atlas Fontium [https://atlasfontium.pl/ziemie-polskie-korony/wyszukiwarka-korona/].
Biskup M., Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454–1466, Warszawa 1967.
Boroda K., Guzowski P., From King’s Finance to Public Finance. Different Strategies of Fighting Financial Crisis in the Kingdom of Poland under Jagiellonian Rule (1386–1572), w: Le crisi finanziarie. Gestione, implicazioni sociali e conseguenze nell’età preindustriale, Firenze 2016, s. 458, 459, 470.
Brzeczkowski T., Podatki zwyczajne w Polsce XV wieku, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Historia” 18 (128), 1982, s. 39–62.
Brzeziński W., Krąg rodzinny kasztelana lędzkiego Wojciecha Górskiego herbu Łodzia († 1494), „Studia z Dziejów Średniowiecza” 18, 2014, s. 15–51.
Chłapowski K., Przynależność własnościowa osiedli, w: AHP, t. 1: Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz. Indeksy, red. H. Rutkowski, Warszawa 2008, s. 83–113.
Chłapowski K., Przynależność własnościowa osiedli, w: AHP, t. 4: Wielkopolska w drugiej połowie XVI w., cz. 2: Komentarz. Indeksy, red. H. Rutkowski, M. Słoń, Warszawa 2017, s. 230–255.
Chłapowski K., Środowisko geograficzne, w: AHP, t. 2: Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz. Indeksy, red. W. Pałucki, Warszawa 1993, s. 21–30.
Czwojdrak B., Zrzeczenie się sum zastawnych w piętnastowiecznej Polsce – gest filantropii czy wyrachowania?, RDSG 83 (spec.), 2022, s. 7–22.
Dąbkowski P., Prawo prywatne polskie, t. 2, Lwów 1911.
Dembiński P., Poznańska kapituła katedralna schyłku wieków średnich. Studium prozopograficzne 1428–1500, Poznań 2012.
Dembiński P., Szkudelski Mikołaj, w: PSB t. 48, s. 329–331.
Dworzaczek W., Górka Łukasz, w: PSB t. 8, s. 409–412.
Garbacik J., Górka (z Górki) Łukasz, w: PSB t. 8, s. 408–409.
Garbacik J., Górka (z Górki) Uriel, w: PSB t. 8, s. 421–423.
Gąsiorowski A., Piotr z Bnina, w: PSB t. 26, s. 385–386.
Gąsiorowski A., Stacje królewskie w średniowiecznej Polsce, w: tenże, Państwo i społeczeństwo późnośredniowiecznej Polski. Pisma wybrane, red. T. Jurek, A. Kozak, Warszawa–Poznań 2022, s. 434–462.
Gąsiorowski A., Starostowie wielkopolskich miast królewskich w dobie jagiellońskiej, Warszawa–Poznań 1981.
Gąsiorowski A., Urzędnicy wielkopolscy. Spisy, Poznań 1968.
Gąsiorowski A., Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecznej Wielkopolsce, Poznań 1970.
Górczak Z., Rozwój majątków możnowładztwa wielkopolskiego w drugiej połowie XV wieku. Studium z dziejów wielkiej własności ziemskiej, Poznań 2007.
Górska-Gołaska K., Przyczynek do krytyki rejestrów poborowych z XVI wieku, St. Źródł. 1, 1957, s. 185–189.
Guzowski P., Klienci czy wierzyciele? Nie tylko o ekonomicznym wymiarze zastawu dóbr królewskich w pierwszej połowie XV wieku, w: Patron i dwór. Magnateria w Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, red. E. Dubas-Urwanowicz, J. Urwanowicz, Warszawa 2006, s. 67–86.
Guzowski P., Military revolution and state capacity of Jagiellonian states at the turn of the Middle Ages in European context, „Studia Slavica et Balcanica Petropolitana” 2021, nr 2, s. 19–36.
Jurek T., Łukasz Górka – magnat i mecenas, „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej” 32, 2015, s. 11–36.
Jurek T., Nieznany list Dobrogosta Nowodworskiego z 1376 roku. Z antecedencji unii polsko-litewskiej, w: Między tekstem a znakiem. Prace ofiarowane Profesor Barbarze Trelińskiej w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. A. Jaworska, S. Górzyński, Warszawa 2013, s. 9–19.
Jurek T., Początki miasta Kórnika, „Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej” 29, 2009, s. 55–80.
Jurek T., Żydzi w późnośredniowiecznym Kaliszu, „Rocznik Kaliski” 24, 1992/1993, s. 43.
Kierst W., Wielkorządy krakowskie w XIV–XVI stuleciu, PH 10, 1910, s. 137–162.
Luciński J., Rozwój królewszczyzn w Koronie od schyłku XIV do XVII wieku, Poznań 1970.
Ludwig M., Die Besteuerung und Verpfändung königlicher Städte im spätmittelalterlichen Polen, Berlin 1984 (Osteuropastudien des Hochschulten des Landes Hessen, seria 1).
Łukaszewicz J., Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, t. 1, wyd. 2, Poznań 1998.
Marzec A., Pod rządami nieobecnego monarchy. Królestwo Polskie 1370–1382, Kraków 2017.
Matuszewski J.S., Czy Jagiellonowie roztrwonili dobra królewskie?, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” 33, 1979, z. 6, s. 1–6.
Matuszewski J.S., Przywileje i polityka podatkowa Ludwika Węgierskiego w Polsce, Łódź 1983.
Matuszewski J.S., Dożywocie w dyspozycjach królewskich za Jagiellonów, CPH 39, 1987, s. 19–40.
Matuszewski J.S., Die Verpfändung der Krongüter und das Nutzugssystem der Herrschaftsgüter der Regierenden in Polen des 15. und 16. Jahrhunderts, w: Polen und Österreich im 16. Jahrhundert, red. W. Leitsch, S. Trawkowski, Wien 1997, s. 47–63.
Michałowski R., Przyjaźń i dar w społeczeństwie karolińskim w świetle translacji relikwii. Część druga, analiza, St. Źródł. 29, 1985, s. 9–65.
Mujta J.S., Koło w dokumentach, Konin–Koło 1998.
Nowacki J., Zapiski historyczne z lat 1410–1530 (z ksiąg archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu), St. Źródł. 3, 1957, s. 153–183.
Nowak T., Własność ziemska w ziemi łęczyckiej w czasach Władysława Jagiełły, Łódź 2008.
Olszacki T., Itinerarium Kazimierza Wielkiego – perspektywa kastellologiczna, w: Wielkie murowanie. Zamki w Polsce za Kazimierza Wielkiego, red. A. Bocheńska, P. Mrozowski, Warszawa 2019 (Colloquia Castrensia, t. 2), s. 45–47.
Olszacki T., Średniowieczny zamek królewski w Pyzdrach (w dekadę po zakończeniu badań terenowych), w: Wielkie murowanie. Zamki w Polsce za Kazimierza Wielkiego, red. A. Bocheńska, P. Mrozowski, Warszawa 2019 (Colloquia Castrensia, t. 2), s. 133–151.
Pałucki W., Przynależność własnościowa osad, w: AHP, t. 2: Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz. Indeksy, red. W. Pałucki, Warszawa 1993, s. 87–98.
Potkański K., Studia nad XIV wiekiem, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie” 4, 1899, nr 3, s. 6–7.
Rutkowska E., Środowisko geograficzne, w: AHP, t. 4: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2: Komentarz. Indeksy, red. K. Chłapowski, M. Słoń, s. 38–45.
Rutkowski J., Skarbowość polska za Aleksandra Jagiellończyka, KH 23, 1909, z. 1–2, s. 1–77.
Sepiał M., Zastaw na dobrach ziemskich i dochodach królewskich w okresie panowania Władysława III Warneńczyka na Węgrzech (1440–1444), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 1998, z. 125, s. 35–49.
Skierska I., Ad fratres et nepotes secundum carnem totus intentus. Późnośredniowieczny biskup polski wśród krewnych, w: Fundamenty średniowiecznej Europy, red. Ż. Sztylc, D. Zagórski, A. Radzimiński, R. Biskup, Pelplin 2013, s. 241–281.
Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. 1 nn., red. J. Wiśniewski, A. Gąsiorowski, T. Jurek, Poznań 1982 nn.
Sucheni-Grabowska A., Odbudowa domeny królewskiej w Polsce 1504–1548, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967.
Sułkowska-Kurasiowa I., Rewizje nadań królewskich na przełomie XV/XVI wieku, KH 74, 1967, z. 2, s. 289–296.
Szweda A., Las Babsk w stosunkach Polsko krzyżackich w XIV i XV w., „Gdańskie Studia z Dziejów Średniowiecza” 9, 2003, s. 413–425.
Tymieniecki K., Wpływ ustroju feudalnego w Polsce średniowiecznej, RDSG 3, 1934, s. 77–112.
Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku. Spisy, red. A. Gąsiorowski, Wrocław 1985 nn.
Wroniszewski J., Tenuty i tenutariusze w średniowiecznym województwie sandomierskim, w: Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy. Materiały konferencji naukowej zorganizowanej przez Zamek Królewski na Wawelu, Instytut Historii UJ, Instytut Historii Akademii Pedagogicznej w Krakowie w dniach 2–5 IV 2001, red. R. Skowron, Kraków 2003, s. 47–66.
Wroniszewski J., Szlachta ziemi sandomierskiej w średniowieczu. Zagadnienia społeczne i gospodarcze, Poznań–Wrocław 2001.
Wroniszewski J., Król jako właściciel ziemski w średniowiecznej Polsce, w: Król w Polsce XIV i XV wieku, red. A. Marzec, M. Wilamowski, Kraków 2006, s. 103–135.
Zaborowski S., Traktat w czterech częściach o naturze praw i dóbr królewskich oraz o naprawie królestwa i o kierowaniu państwem, przekł. H. Litwin, J. Staniszewski, oprac. H. Litwin, Kraków 2005.
Związek T., Drogi, w: AHP, t. 4: Wielkopolska w drugiej połowie XVI w., cz. 2: Komentarz. Indeksy, red. K. Chłapowski, M. Słoń, Warszawa 2017, s. 268–290.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 27
Liczba cytowań: 0
