Król i pieniądze. Zastawy dóbr i dochodów królewskich do 1504 roku
DOI:
https://doi.org/10.12775/RDSG.2025.SI.02Słowa kluczowe
Jagiellonowie, dobra królewskie, dochody królewskie, długi królewskie, zastaw, zadłużenie, kredytAbstrakt
W artykule podjęto kwestię sposobów realizacji przez króla zobowiązań finansowych w perspektywie wysokiego poziomu zadłużenia. W jego następstwie znaczna część przychodów, właściwie ze wszystkich źródeł, znajdowała się w zastawie, do wydzierżenia lub w użytkowym. Dotyczyło to nie tylko dóbr ziemskich, ale również dochodów z ceł, podatków i gospodarki solnej. Autor stara się wskazać możliwości oszacowania materialnych kosztów kredytu oraz opisuje mechanizmy optymalizacji długu, która umożliwiała ich obniżenie, a przez to pozyskanie kolejnych środków na tej samej drodze.
Bibliografia
Źródła rękopiśmienne
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie:
Zbiór dokumentów pergaminowych, sygn. 320, 435, 437, 501, 541, 571, 683, 687, 726, 883, 933, 934, 4852 , 4867, 4868, 5279, 5282, 5063
Archiwum Skarbu Koronnego, oddz. LIV, sygn. 9
tzw. Metryka Litewska, dz. IV.B. sygn. 8, Rewizje województw koronnych: krakowskiego, sandomierskiego, podolskiego, lubelskiego, poznańskiego, kaliskiego, sieradzkiego, łęczyskiego, brzesko-kujawskiego, inowrocławskiego, ziemi dobrzyńskiej, płockiego, mazowieckiego, rawskiego, chełmińskiego, malborskiego, pomorskiego 1563–1564
Metryka Koronna, sygn. 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19, 20, 21, 23
Archiwum Państwowe w Poznaniu:
Księgi sądu i urzędu grodzkiego w Poznaniu, sygn. 9
Biblioteka Jagiellońska w Krakowie:
[Dokumenty pergaminowe], sygn. Dypl. 448, 450
Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie:
Teki Naruszewicza, sygn. 10, 18, 23, 24
Źródła drukowane
Acta Alexandri regis Poloniae, magni ducis Lithuaniae etc. (Akta Aleksandra króla polskiego, wielkiego Księcia Litewskiego itd. 1501–1506), wyd. F. Papée, Kraków 1927.
Akta stanów Prus Królewskich, t. 1: 1479–1488, wyd. K. Górski, M. Biskup, Toruń 1955, nr 2.
Codex epistolaris saeculi decimi quinti, wyd. A. Lewicki, t. 2: 1388–1445, Kraków 1891, nr 235
Jus Polonicum, codicibus veteribus, manuscriptis et editionibus quibusque collatis, wyd. J.V. Bandtkie, Warszawa 1831.
Joannis de Czarnkow Chronicon Polonorum. Jana z Czarnkowa Kronika Polska 1333–1384, wyd. A. Bielowski, w: Monumenta Poloniae Historica, t. 2, Lwów 1872, s. 619–756.
Joannis Dlugossii Annales seu cronicae incliti regni Poloniae, Liber XII: 1462–1480, red. J. Wyrozumski, Cracoviae 2005.
Joannis Długosz senioris canonici Cracoviensis Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, wyd. L. Łętowski, t. 1, Kraków 1863 (Opera omnia, t. 7).
Kazimierza Wielkiego Ustawa o starostach, o monecie i o rajcach krakowskich wraz z ustawą o żupach krakowskich wydana, wyd. A.Z. Helcel, w: SPPP, t. 1, Kraków 1856, s. 226.
Kodeks dyplomatyczny Księstwa Mazowieckiego obejmujący bulle papieżów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, wyd. J.T. Lubomirski, Warszawa 1863.
Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. 4, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1905.
Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, t. 1–2, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1879–1882.
Kodeks Dyplomatyczny Polski, t. 2, cz. 1–2, wyd. L. Rzyszczewski, A. Muczkowski, Warszawa 1848–1852.
Korespondencja żupnika krakowskiego Mikołaja Serafina z lat 1437–1459, wyd. W. Bukowski, T. Płóciennik, A. Skolimowska, Kraków 2006.
Księga Metryki Koronnej podkanclerzego Andrzeja Oporowskiego z lat 1479–1483, ze spuścizny Antoniego Prochaski, wyd. G. Rutkowska, Warszawa 2005.
Księgi ławnicze krakowskie 1365–1376 i 1390–1397, wyd. S. Krzyżanowski, Kraków 1904.
Liber Quitantiarum Casimiri Regis ab. a. 1484 ad 1488 (Księga skarbowa króla Kazimierza Jag.), wyd. A. Pawiński, Warszawa 1897 (Teki Pawińskiego, t. 2).
Lustracja poradlnego i rejestr łanów województwa brzesko-kujawskiego i inowrocławskiego z roku 1489, wyd. J. Senkowski, „Teki Archiwalne”, t. 7, 1961.
Łaski J., Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, t. 1–2, wyd. J. Łukowski, J. Korytkowski, Gniezno 1880–1881.
Materiały archiwalne wyjęte głównie z Metryki Litewskiej od 1348 do 1607 roku, wyd. A. Prochaska, Lwów 1890.
Materiały do kodeksu dyplomatycznego Małopolski, t. 5: 1451–1506. Edycja elektroniczna, oprac. W. Bukowski, F. Sikora, J. Wroniszewski, red. W. Bukowskiego, Kraków 2014 [http://www.kodeks.pau.krakow.pl], oryginał przechowywany w Krakowie, w Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Małopolski, Instytut Historii PAN.
Matricularum Regni Poloniae Summaria, excussis codicibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur, oprac. T. Wierzbowski, t. 1–4, Warszawa 1905–1917.
Monografia opactwa Cystersów we wsi Mogile, cz. 2: Zbiór dyplomów klasztoru mogilskiego, oprac. E. Janota, Kraków 1867.
Pawiński A., Jana Ostroroga żywot i pismo O naprawie Rzeczypospolitej, Warszawa 1884, Dodatek II.
Regesty dokumentów łacińskich króla Kazimierza Jagiellończyka (1447–1453), red. P. Węcowski, oprac. B. Czwojdrak, K. Nabiałek, P. Szwedo-Kiełczewska, P. Węcowski, Warszawa 2024 (Folia Jagiellonica, t. 31).
Ulanowski B., Najdawniejszy układ systematyczny prawa polskiego z XV wieku, w: Archiwum Komisji Prawniczej PAU, t. 5, Kraków 1897, s. 38–190.
Zbiór dokumentów małopolskich, wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, t. 1–8, Wrocław 1962–1975.
Opracowania
Bieniak J., Epilog zabiegów Siemowita IV o koronę polską, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, t. 5 (58), 1973, s. 71–87.
Bukowski W., Objęcie w dzierżawę żup krakowskich i ruskich przez Mikołaja Serafina w latach 1434–1437, w: Księga Jubileuszowa Profesora Feliksa Kiryka, red. A. Jureczko, F. Leśniak, Z. Noga, Kraków 2004 (Annales Academiae Pedagogicae Cracoviensis, Folia 21, Studia Historica 3), s. 103–125.
Czwojdrak B., Rogowscy herbu Działosza podskarbiowie królewscy. Studium z dziejów możnowładztwa w drugiej połowie XIV i w XV wieku, Katowice 2002.
Czwojdrak B., Zrzeczenie się sum zastawnych w piętnastowiecznej Polsce – gest filantropii czy wyrachowania?, RDSG 83 (spec.), 2022, s. 7–22.
Deresiewicz J., Z przeszłości Prusa Królewskich. Skarbowość Prus Królewskich od R. 1466–1569, Poznań 1947.
Gawęda S., Głowacki Maciej h. Prus I, w: PSB t. 8.
Gąsiorowski A., Stacje królewskie w średniowiecznej Polsce, KHKM 20, 1972, z. 2, s. 434–462.
Gąsiorowski A., Urzędnicy zarządu lokalnego w późnośredniowiecznej Wielkopolsce, Poznań 1970.
Grodecki R., Początki pieniężnego skarbu państwowego w Polsce, „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne” 15, 1933, s. 1–32.
Guzowski P., Kryzys gospodarczy późnego średniowiecza czy kryzys historiografii?, RDSG 68, 2008, s. 174–193.
Hube R., Przywilej żydowski Bolesława (Pobożnego) i jego potwierdzenia, „Biblioteka Warszawska”, Ser. V, 1, 1880, s. 426–442.
Keen S., Ekonomia neoklasyczna: fałszywy paradygmat, przekł. P. Kliber, M. Konopczyński, Poznań 2017.
Kutrzeba S., Finanse Krakowa w wiekach średnich, Kraków 1900.
Laberschek J., Krzepice, w: SHGKrak. cz. 3.
Matuszewski J.S., Czy pierwsi Jagiellonowie roztrwonili dobra Królewskie?, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych. Łódzkie Towarzystwo Naukowe” 23, 1979, z. 6, s. 1–7.
Matuszewski J.S., Materialne instrumenty władzy w średniowiecznej Polsce, w: Pamiętnik XIV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich, t. 2, Toruń 1994, s. 117–125.
Matuszewski J.S., Obowiązek służby wojskowej zastawników królewszczyzn w piętnastowiecznej Polsce, CPH 34, 1982, z. 1, s. 101–113.
Matuszewski J.S., Rozważania nad metodologią badań jagiellońskich dyspozycji zastawnych królewszczyznami w Polsce, w: O prawie i jego dziejach ksiąg dwie. Studia ofiarowane Profesorowi Adamowi Lityńskiemu w czterdziestolecie pracy naukowej i siedemdziesięciolecie urodzin. Księga I, red. M. Mikołajczyk, J. Ciągwa, P. Fiedorczyk, A. Stawarska-Rippel, T. Adamczyk, A. Drogoń, W. Organiściak, K. Kuźmicz, Białystok–Katowice 2010, s. 337–346.
Matuszewski J.S., Statut Władysława Warneńczyka z r. 1440 w procesie ograniczania królewskiego prawa dyspozycji domeną ziemską w Polsce, CPH 37, 1985, z. 2, s. 101–121.
Mikuła M., Uzasadnienie zastawu dóbr królewskich w świetle narracji dyplomów Jadwigi i Władysława Jagiełły, w: Sprawiedliwość: tradycja i współczesność, red. P. Nowakowski, J. Smołucha, W. Szymborski, Kraków 2006, s. 37–51.
Możejko B., Czynsz gdański w polityce Kazimierza Jagiellończyka i jego synów (1468–1516), Gdańsk 2004.
Nowak T., Własność ziemska w ziemi łęczyckiej w czasach Władysława Jagiełły, Łódź 2003.
Paszkiewicz B., Wojna trzynastoletnia w mennictwie polskim i pruskim, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie” 2017, nr 1 (295), s. 34–54.
Pelc J., Ceny w Krakowie w latach 1369–1600, Lwów 1935.
Ptaśnik J., Studia nad patrycjatem krakowskim wieków średnich, „Rocznik Krakowski” 15, 1913, s. 65–70.
Rajman J., Gdzie mieszkali rajcy krakowscy w XIV wieku?, „Res Gestae. Czasopismo Historyczne” 1, 2015, s. 46–89.
Rybarski R., Handel i polityka handlowa Polski w XVI stuleciu, t. 2, Poznań 1929.
Sochacka A., Jan z Czyżowa namiestnik Władysława Warneńczyka. Kariera rodziny Półkozów w średniowieczu, Lublin 1993.
Sroka S., Zawitkowska W., Itinerarium króla Władysława III 1434–1444, Warszawa 2017, s. 50.
Sucheni-Grabowska A., Odbudowa domeny królewskiej w Polsce 1504–1548, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967.
Sułkowska-Kurasiowa I., Rewizje nadań królewskich na przełomie XV i XVI wieku, KH 74, 1967, 2, s. 289–296.
Supruniuk A., Mazowsze Siemowitów (1341–1442), Warszawa 2010.
Szulc T., Uchwały podatkowe ze szlacheckich dóbr ziemskich za pierwszych Jagiellonów (1386–1501), Łódź 1991.
Szymczakowa A., Szlachta sieradzka w XV wieku. Magnifici et generosi, Łódź 1998.
Szyszka J., Formowanie i organizacja dóbr monarszych w ziemi lwowskiej od połowy XIV do początku XVI wieku, Kraków 2016.
Szyszka J., Starostowie ruscy w latach 1431–1450. Wokół kwestii objęcia urzędu przez Piotra Odrowąża ze Sprowy, w: Memoria viva. Studia historyczne poświęcone pamięci Izabeli Skierskiej (1967–2014), red. G. Rutkowska, A. Gąsiorowski, Warszawa–Poznań 2015, s. 557–572.
Szyszka J., Zastaw jako narzędzie zapobiegania roztrwonieniu dóbr królewskich. Z dziejów królewszczyzn na Rusi Czerwonej w XV–XVI wieku, w: Jagiellonowie i ich świat. Bogactwo i ubóstwo Jagiellonów, red. B. Czwojdrak, J. Sperka, P. Węcowski, Kraków 2025, s. 103–123.
Uruszczak W., Sejm koronacyjny z 1507 roku w Krakowie, w: Studia z dziejów państwa i prawa polskiego, t. 7, red. J. Matuszewski, Łódź 2002, s. 111–121.
Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII–XV wieku. Spisy, cz. A: Kujawy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, Kórnik 2014 (Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej. Spisy, red. A. Gąsiorowski, t. 6, z. 1).
Wiśniewski J., Gerlacha, następnie Kutlowski Młyn, w: SHGKrak. cz. 1.
Wroniszewski J., Szlachta ziemi sandomierskiej w średniowieczu. Zagadnienia społeczne i gospodarcze, Poznań–Wrocław 2001.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 30
Liczba cytowań: 0
