Konflikt na osi praca–życie, ruminacje, prokrastynacja i wypalenie zawodowe: psychospołeczne zagrożenia w
DOI:
https://doi.org/10.12775/LE.2025.001Słowa kluczowe
konflikt praca–dom, ruminacje, prokrastynacja, wypalenie zawodoweAbstrakt
Konflikt na osi praca-życie (WLC) stanowi istotny czynnik wpływający na zdrowie psychiczne nauczycieli oraz ich funkcjonowanie zawodowe. Artykuł przedstawia przegląd literatury dotyczący wzajemnych zależności między konfliktem praca-życie, ruminacją, prokrastynacją i wypaleniem zawodowym wśród nauczycieli. Przegląd oparto przede wszystkim na najnowszych badaniach, które w ocenie autora najtrafniej ukazują złożoność i wielowymiarowy charakter analizowanych zjawisk. Omówiono podstawy teoretyczne tych konstruktów oraz zsyntetyzowano wyniki badań empirycznych wskazujące na ich współwystępowanie i wzajemne powiązania.
Analizowane prace sugerują, że konfl ikt praca-życie wiąże się ze wzrostem ruminacji, co nasila stres oraz utrudnia psychologiczne odłączenie się od obowiązków i procesy regeneracji, osłabiając skuteczność odpoczynku. Wyższy poziom ruminacji jest
również powiązany z większą prokrastynacją; prokrastynacja jako strategia unikania może dodatkowo pogłębiać trudności wynikające z nadmiernych wymagań i obciążenia pracą. W konsekwencji nauczyciele mogą doświadczać przewlekłego zmęczenia oraz zwiększonego ryzyka wypalenia zawodowego, zwykle charakteryzowanego przez wyczerpanie emocjonalne, depersonalizację oraz obniżone poczucie dokonań osobistych.
W artykule zaproponowano także kierunki przyszłych badań w polskim kontekście
edukacyjnym, podkreślając potrzebę podejścia interdyscyplinarnego oraz opracowania
i ewaluacji programów profilaktycznych ukierunkowanych na poprawę dobrostanu
nauczycieli.
Bibliografia
Bakker, A. B., Demerouti, E., & Sanz-Vergel, A. (2023). Job demands–resources
theory: Ten years later. Annual Review of Organizational Psychology and
Organizational Behavior, 10, pp. 25–53. https://doi.org/10.1146/annurevorgpsych-
120920-053933
Bera, R. (2021). Możliwość rozwoju zawodowego w percepcji nauczycieli szkół
podstawowych a ich samoocena. W: J. Łukasik, I. Nowosad, M. Szymański
(red.), Szkoła i nauczyciel w obliczu zmian społecznych i edukacyjnych.
Wydawnictwo Impuls.
Chmielewska, E. (2021). Wypalenie zawodowe nauczycieli w kontekście uwarunkowań
zdrowotnych i psychospołecznych. Edukacja Humanistyczna 2(45), pp.
111-126.
Cinamon, R. G., & Rich, Y. (2005). Reducing Teachers’ Work-Family Confl ict: From
Th eory to Practice: From Th eory to Practice. Journal of Career Development,
32(1), pp. 91-103. https://doi.org/10.1177/0894845305277044
Cropley, M., & Millward Purvis, L. (2003). Job strain and rumination about work issues
during leisure time: A diary study. European Journal of Work and Organizational
Psychology, 12(3), 195–207. https://doi.org/10.1080/13594320344000093
Cropley, M., & Zijlstra, F. R. H. (2011). Work and rumination. In: J. Langan-Fox,
C. L. Cooper (Eds.). Handbook of Stress in the Occupations. Cheltenham:
Edward Elgar Publishing, pp. 487–503.
Demerouti, E., Bakker, A. B., Nachreiner, F., & Schaufeli, W. B. (2001). Th e Job
Demands-Resources Model of Burnout. Journal of Applied Psychology,
86(3), pp. 499–512. http://dx.doi.org/10.1037/0021-9010.86.3.499
van Eerde, W. (2003). A meta-analytically derived nomological network of
procrastination. Personality and Individual Diff erences, 35(6), 1401–1418.
https://doi.org/10.1016/S0191-8869(02)00358-6
Geisler, M., Buratti, S., & Allwood, C. M. (2023). Aff ective work rumination as
a mediator of the reciprocal relationships between job demands and
exhaustion. PloS one, 18(11). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0293837
Głogosz, D. (2014). Równowaga praca–życie wśród pracodawców. Reinterpretacja
wyników badań empirycznych. W: R. Tomaszewska-Lipiec (red.), Relacje
praca–życie pozazawodowe drogą do zrównoważonego rozwoju jednostki.
Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Gotowska, M. (2014). Work Life Balance w modelu równowagi życia (bytu). W:
R. Tomaszewska-Lipiec (red.), Relacje praca-życie pozazawodowe drogą
do zrównoważonego rozwoju jednostki. Bydgoszcz: Wydawnictwo
Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Greenhaus, J. H., & Beutell, N. J. (1985). Sources of confl ict between work and family
roles. Academy of Management Review, 10(1), pp. 76–88.
Hakanen, J. J., Bakker, A. B., & Schaufeli, W. B. (2006). Burnout and work engagement
among teachers. Journal of School Psychology, 43(3), pp. 495–513. https://
doi.org/10.1016/j.jsp.2005.11.001
Kubiak-Szymborska, E. (2014). Macierzyństwo–praca zawodowa. Kontekst i różne
oblicza dylematu. W: R. Tomaszewska-Lipiec (red.), Relacje praca-życie
pozazawodowe drogą do zrównoważonego rozwoju jednostki. Bydgoszcz:
Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Laybourn, S., Frenzel, A. C., & Fenzl, T. (2019). Teacher procrastination, emotions,
and stress: A qualitative study. Frontiers in Psychology, 10, 2325. https://doi.
org/10.3389/fpsyg.2019.02325
Querstret, D., & Cropley, M. (2012). Exploring the relationship between work-related
rumination, sleep quality, and work-related fatigue. Journal of occupational
health psychology, 17(3), 341–353. https://doi.org/10.1037/a0028552
Szempruch, J. (2021). Możliwość rozwoju zawodowego w percepcji nauczycieli szkół
podstawowych a ich samoocena. W: J. Łukasik, I. Nowosad, M. Szymański
(red.), Szkoła i nauczyciel w obliczu zmian społecznych i edukacyjnych.
Kraków: Ofi cyna Wydawnicza Impuls.
Markiewicz, K. (2018). Prokrastynacja i prokrastynatorzy. Defi nicja, etiologia,
epidemiologia i terapia. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska,
Sectio J, 31(3), pp. 195–213. https:// doi.org/10.17951/j.2018.31.3.195-213
Maslach, C., Schaufeli, W. B., & Leiter, M. P. (2001). Job burnout. Annual review of
psychology, 52, 397–422. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.397
Maslach, C., & Leiter, M. P. (2011). Prawda o wypaleniu zawodowym. Co robić ze
stresem w organizacji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Michel, J.S., Kotrba, L.M., Mitchelson, J.K., Clark, M.A. and Baltes, B.B. (2011),
Antecedents of work–family confl ict: A meta-analytic review. Journal
of Organizational Behavior, 32(5), pp. 689–725. https://doi.org/10.1002/
job.695
Michoń, P. (2014). „Nie rozdwoję się przecież”. Konfl ikt czasu jako przeszkoda
w osiąganiu równowagi pomiędzy pracą a życiem prywatnym w Polsce.
W: R. Tomaszewska-Lipiec (red.), Relacje praca-życie pozazawodowe drogą do zrównoważonego rozwoju jednostki. Bydgoszcz: Wydawnictwo
Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Nowosad, K. (2021). Zadowolenie z pracy osób zatrudnionych w zawodach pomocowych
a ich poczucie stresu. Praca Socjalna (2)36, pp. 73-95. https://doi.
org/10.5604/01.3001.0014.8733
Robak, E., & Słocińska, A. (2014). Umiejętność równoważenia życia zawodowego
z osobistym w aspekcie wartościowania pracy. W: R. Tomaszewska-Lipiec
(red.), Relacje praca-życie pozazawodowe drogą do zrównoważonego
rozwoju jednostki. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza
Wielkiego.
Rozental, A., & Carlbring, P. (2014). Understanding and treating procrastination:
A review of a common self-regulatory failure. Psychology, 5(13), ss. 1488–
1502. http://dx.doi.org/10.4236/psych.2014.513160
Sadowska-Snarska, C. (2014). Koncepcja równowagi praca–życie w kontekście zmian
zachodzących w sferze ekonomicznej i społecznej. W: R. Tomaszewska-
Lipiec (red.), Relacje praca-życie pozazawodowe drogą do zrównoważonego
rozwoju jednostki. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza
Wielkiego.
Schlachter, S., McDowall, A., Cropley, M., & Inceoglu, I. (2018). Voluntary Work-
Related Technology Use during Non-Work Time: A Narrative Synthesis
of Empirical Research and Research Agenda. International Journal of
Management Reviews, 20, 825–846. https://doi.org/10.1111/ijmr.12165
Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term
mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality
Psychology Compass, 7(2), 115–127. https://doi.org/10.1111/spc3.12011
Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2016). Procrastination, health, and well-being. Cambridge:
Elsevier Academic Press.
Skaalvik, E. M., & Skaalvik, S. (2018). Job Demands and Job Resources as Predictors
of Teacher Motivation and Well-Being. Social Psychology of Education, 21,
pp. 1251–1275. https://doi.org/10.1007/s11218-018-9464-8
Słocińska, A., & Robak, E. (2014). Relacje w miejscu pracy a równoważenie sfery
osobistej i zawodowej pracowników. W: R. Tomaszewska-Lipiec (red.),
Relacje praca-życie pozazawodowe drogą do zrównoważonego rozwoju
jednostki. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Sonnentag, S., & Fritz, C. (2015). Recovery from Job Stress: Th e Stressor-Detachment
Model as an Integrative Framework. Journal of Organizational Behavior, 36,
pp. 72–103. https://doi.org/10.1002/job.1924
Steel P. (2007). Th e nature of procrastination: a meta-analytic and theoretical review of
quintessential self-regulatory failure. Psychological bulletin, 133(1), pp. 65–
94. https://doi.org/10.1037/0033-2909.133.1.65
Tice, D. M., & Baumeister, R. F. (1997). Longitudinal study of procrastination, performance,
stress, and health: Th e costs and benefi ts of dawdling. Psychological Science,
8(6), 454–458. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.1997.tb00460.x
Tomaszewska-Lipiec, R. (2014). Relacje praca-życie pozazawodowe drogą do zrównoważonego
rozwoju jednostki. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza
Wielkiego.
Tomaszewska-Lipiec, R. (2018). Praca zawodowa – życie osobiste. Dysonans czy
synergia? Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
Türktorun, Y.Z., Weiher, G.M., & Horz, H. (2020). Psychological detachment and
work-related rumination in teachers: A systematic review. Educational
Research Review, 31, 100354. pp. 845–867. https://doi.org/10.1016/j.
edurev.2020.100354
Wierzejska, J. (2018). Poczucie własnej skuteczności pedagogów szkolnych a ich stres
zawodowy. Annales Universitatis Mariae Cirie-Skłodowska, 31(1), pp. 23–
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Creative Commons CC BY ND
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 22
Liczba cytowań: 0