„Na dębowo” czyli solidnie. O dębach w krajobrazie, kulturze i gospodarce
DOI:
https://doi.org/10.12775/KOSMOS.2025.024Słowa kluczowe
dąb szypułkowy Quercus robur, dąb czerwony Quercus rubra, gatunki inwazyjne, mączniak prawdziwy, rodzaj QuercusAbstrakt
Artykuł poświęcony jest ekologicznemu, kulturowemu i gospodarczemu znaczeniu dębów. Drzewa te są ważnym elementem ekosystemów leśnych, dostarczając pokarmu i siedlisk wielu zwierzętom. Lasy dębowe mają szczególną wartość ze względu na unikalną bioróżnorodność oraz rolę w zachowaniu równowagi ekologicznej. W artykule poruszono problemy związane z dwoma gatunkami: dębem szypułkowym Q. robur, który coraz częściej jest atakowany przez patogeny grzybowe jak mączniak prawdziwy Erysiphe alphitoides, oraz introdukowanym dębem czerwonym Q. rubra, którego rozprzestrzenianie się może zagrażać gatunkom rodzimym. Problemy te są obecnie monitorowane i intensywnie badane.
Dęby odegrały ogromną rolę w wielu dziedzinach działalności człowieka, wzbogacając jego dorobek cywilizacyjny, począwszy od budownictwa lądowego i morskiego, przez różne dziedziny rzemiosła do zastosowań leczniczych. Jako symbol siły, szlachetności i długowieczności zajmują także szczególne miejsce w kulturze i sztuce. Różnorodność związków bioaktywnych występujących w surowcach pochodzących z dębów wskazuje na możliwość ich wykorzystania w preparatach leczniczych, kosmetycznych, suplementach diety i żywności funkcjonalnej.
Bibliografia
Almeida, I.F., Fernandes, E., Lima, J.L.F.C., Costa, P.C., Bahia M.F., 2008. Protective effect of Castanea sativa and Quercus robur leaf extracts against oxygen and nitrogen reactive species. Journal of Photochemistry and Photobiology B: Biology 91, 87–95. https://doi.org/10.1016/j.jphotobiol.2008.02.001
Baraniok-Lipińska, A., 2024. Drewno dębowe – właściwości i zastosowanie. https://blog.dluta.pl
Barzdajn, W., 2006. Dęby. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.
Buche, G., Colas, C., Fougère, L., Giordanengo, T., Destandau, E., 2021. Untargeted UHPLC-Q-TOF-HRMS based determination ofdiscrimating compounds for oak species Quercus robur L. andQuercus petraea Liebl. identification. Phytochemical Analysis, 32:660–671. https://doi.org/10.1002/pca.3013
Busta, L., Serra, O., Kim, O.K., Molinas, M., Peré-Fossoul, I., i in., 2020.Oxidosqualenecyclases involved in the biosynthesis of triterpenoids in Quercus suber cork. Scientific Reports 10, 8011. https://doi.org/10.1038/s41598-020-64913-5
Burlacu, E., Nisca, A., Tanase, C., 2020. A comprehensive review of phytochemistry and biological activities of Quercus species. Forests 11, 0904. https://doi.org/10.3390/f11090904
Chmura, D., 2014. Charakterystyka fitocenotyczna leśnych zbiorowisk zastępczych z udziałem Quercus rubra L. na Wyżynie Śląskiej. Acta Botanica Silesiaca, 10, 17–40.
Choi, Y., Park, J. H., Choi, I., Abasova, L., Choi, J., i in., 2022. Erysiphe quercicola causing powdery mildew on Quercus rubra in Korea. The Korean Journal of Mycology 50(2), 137–141. https://doi.org/10.4489/KJM.20220014
Cook, R. T., Denton, J. O., Denton, G., 2015. Pathology of oak-wisteria powdery mildew. Fungal Biology 119: 657e671. https://doi.org/10.1016/j.funbio.2015.02.008
Denk, T., Grimm, G. W., 2009. Significance of pollen characteristics of infrageneric classification and phylogeny in Quercus (Fagaceae). International Journal of Plant Sciences, 170, 7. https://doi.org/40344021
Denk, T., Grimm, G. W., Manos, P. S., Deng, M., Hipp, A. L., 2017. An updated infrageneric classification of the oaks: review of previous taxonomic schemes and synthesis of evolutionary patterns, w: Oaks physiological ecology. Exploring the functional diversity of genus Quercus L., 13–38. https://doi.org/10.1007/978-3-319-69099-5_2
Dyderski, M. K., Jagodziński, A. M., 2019. Functional traits of acquisitive invasive woody species differ from conservative invasive and native species. NeoBiota 41: 91–113. https://doi.org/10.3897/neobiota.41.31908
Dyderski, M. K., Chmura, D., Dylewski, Ł., Horodecki, P., Jagodziński, A.M., Pietras, M., Robakowski, P., Woziwoda, B., 2020. Biological flora of the British isles: Quercus rubra. Journal of Ecology, 108(3), 1199–1225. http://dx.doi.org/10.1111/1365-2745.13375
Elansary, H.O., Szopa, A., Kubica, P., Ekiert, H., Mattar, M.A., i in., 2019. Polyphenol profile and pharmaceutical potential of Quercus spp. bark extracts. Plants, 8(11), 486. https://doi.org/10.3390/plants8110486
Feng, J., Wang, F., Liu, G., Greenshields, D., Shen, i in.,2009. Analysis of a Blumeria graminis-Secreted lipase reveals the importance of host epicuticular wax components for fungal adhesion and development. Molecular Plant-Microbe Interactions, 22(12), 1601–1610. https://doi.org/10.1094/mpmi-22-12-1601
Gammacurta, M., Waffo-Teguo, P., Winstel, D., Dubourdieu, D, Marchal A., 2020. Isolation of taste-active triterpenoids from Quercus robur: sensory assessment and identification in wine and spirit. Journal of Natural Products 83, 1611–1622. https://doi.org/10.1021/acs.jnatprod.0c00106
Gloger, Z., 1900. Encyklopedia staropolska, t. I, Warszawa.
Hajji, M., Dreyer, E., Marçais, B., 2009. Impact of Erysiphe alphitoides on transpiration and photosynthesis in Quercus robur leaves. European Journal of Plant Pathology, 125(1), 63–72. http://dx.doi.org/10.1007/s10658-009-9458-7
Hereźniak, J., 1992. Amerykańskie drzewa i krzewy na nizinach polskich, w: Lawrynowicz M., Warcholińska A.U. (Red.), Rośliny pochodzenia amerykańskiego zadomowione w Polsce. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Szlakami Nauki, 19, s. 97–150.
Hückelhoven, R., Panstruga, R., 2011. Cell biology of the plant–powdery mildew interaction. Current Opinion in Plant Biology, 14(6), 738–746. https://doi.org/10.1016/j.pbi.2011.08.002
Jakoniuk, H., Mokrzycki, T., 2022. Skoczonos dębowiec Orchestes quercus (L.) i opiętki dębowe Agrilus spp. – szkodniki dębów w Polsce. Biblioteczka Leśniczego 411, 3–12.
Johnson, O., More, D., 2009. Przewodnik Collinsa: Drzewa. MULTICO, Warszawa.
Kapcia, M., Mueller-Bieniek A., 2017. Żołędzie (Quercus sp.) jako źródło pożywienia i paszy w pradziejowej gospodarce. Fragmenta Floristica et Geobotanica Polonica 24(1), 133–155.
Kiss, L., Vaghefi, N., Bransgrove, K., Dearnaley, J. D. W., Takamatsu, S., i in., 2020. Australia: a continent without native powdery mildews? The first comprehensive catalog indicates recent introductions and multiple host range expansion events, and leads to the re-discovery of salmonomyces as a new lineage of the erysiphales. Frontiers in Microbiology, 11, 1571. https://doi.org/10.3389/fmicb.2020.01571
Kleniewski, W. 2025. Wartość i historia drewna dębowego w budownictwie i rzemiośle. https://kleniewski.eu
Kochman, J., 1986. Zarys mikologii dla fitopatologów. SGGW-AR, Warszawa.
Konovalova, O., Omelkovets, T., Sydora, N., Hurtovenko, I., Kalista, M., i in., 2023. Investigation of the polyphenol composition of red oak (Quercus rubra L.) raw materials. ScienceRise: Pharmaceutical Science, 2(42), 75–81. https://doi.org/10.15587/2519-4852.2023.277969
Kowalski S., 2007. Ektomikoryzy. Nowe biotechnologie w polskim szkółkarstwie leśnym. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Warszawa.
Krzaklewski, W., 2017. Podstawy rekultywacji leśnej. Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie, Kraków.
Kuehne, C., Nosko, P., Horwath, T., Bauhus, J., 2014. A comparative study of physiological and morphological seedling traits associated with shade tolerance in introduced red oak (Quercus rubra) and native hardwood tree species in southwestern Germany. Tree Physiology, 34(2), 184–193. https://doi.org/10.1093/treephys/tpt124
Lenart, P., 2021. Pomnikowy dąb szypułkowy „Słowianin” z Dębiny. Drzewo Roku 2014. https://lenartpawel.pl.
Marçais, B., Desprez-Loustau, M., 2012. European oak powdery mildew: impact on trees, effects of environmental factors, and potential effects of climate change. Annals of Forest Science, 71(6), 633–642. https://doi.org/10.1007/s13595-012-0252-x
Marecki, Ł., 2025. Dęby w Polsce. AgroKurier, https://agrokurier.pl/deby-w-polsce-poznaj-ciekawe-gatunki-debow-i-ich-zastosowanie/
Marcinkowska, J, 2003.Oznaczanie rodzajów grzybów ważnych w patologii roślin. Fundacja Rozwój SGGW, Warszawa.
Matuszkiewicz, W., 2006. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk leśnych Polski. PWN, Warszawa.
Mirek, Z., Piękoś-Mirkowa, H., Zając, A., Zając, M., 2020. Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków, w: Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, s. 144.
Morales, D., 2021. Oak trees (Quercus spp.) as a source of extracts with biological activities: a narrative review. Trends in Food Science and Technology, 109, 116–125. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2021.01.029
Myczko, Ł., Dylewski, Ł., Zduniak, P., Sparks, T. H., Tryjanowski, P., 2014. Predation and dispersal of acorns by European Jay (Garrulus glandarius) differs between a native (Pedunculate Oak Quercus robur) and an introduced oak species (Northern Red Oak Quercus rubra) in Europe. Forest Ecology and Management, 331, 35–39. http://dx.doi.org/10.1016/j.foreco.2014.07.027
Oleszek, W., Głowniak, W., Leszczyński, B., 2001. Biochemiczne oddziaływania środowiskowe. Akademia Medyczna, Lublin.
Pérez, A.J, Pecio Ł., Kowalczyk M., Kontek R., Gajek G., i in., 2017. Triterpenoid components from oak heartwood (Quercus robur) and their potential health benefits. Journal of Agricultural and Food Chemistry 65(23): 4611–4623. https://doi.org/10.1021/acs.jafc.7b01396
Podbielkowski, Z., 1992. Rośliny użytkowe. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.
przyrodniczo.pl. Przyroda Dolnego Śląska. Felietony:deby-krolowie-zycia https://przyrodniczo.pl
Rutkowski, P., 2007. Lasy dębowe Nadleśnictwa Doświadczalnego Siemianice. Idee Ekologiczne 16, 145–155.
Saeed, M., Sharma, S., Seegmüller, S., Hahn, M., 2025. First report of powdery mildew on Quercus rubra in Germany. The Korean Journal of Mycology, 53, 30. https://doi.org/10.4489/kjm.520101
Skwarek‐Fadecka, M., Patykowski, J., Nawrocka, J., Szymczak, K., Kaźmierczak, A., i in., 2022. Biochemical changes in Quercus robur L. leaves after Erysiphe alphitoides infection. Forest Pathology, 52(4), EFP-OA-2020-120.R6. https://doi.org/10.1111/efp.12756
Stanek, M., Kushwaha, P., Murawska-Wlodarczyk, K., Stefanowicz, A. M., Babst-Kostecka, A., 2023. Quercus rubra invasion of temperate deciduous forest stands alters the structure and functions of the soil microbiome. Geoderma, 430, 116328. https://doi.org/10.1016/j.geoderma.2023.116328
Ștefănescu, R., Ciurea, C.N., Mare, A.D., Man, A., Nisca, A., i in., 2022. Quercus robur older bark – a source of polyphenolic extracts with biological activities. Applied Sciences 12, 11738. https://doi.org/10.3390/app122211738
Strzelecka, H., Kowalski, J., 2000. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Stumpf, U., Zingsem, V., Hase, A., 2018. Mityczne drzewa. Amber, Warszawa.
Taib, M., Rezzak, Y., Bouyazza, L., Lyoussi, B., 2020. Medicinal uses, phytochemistry, and pharmacological activities of Quercus species. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 2020, 1920683. https://doi.org/10.1155/2020/1920683
Takamatsu, S., Braun, U., Limkaisang, S., Kom-Un, S., Sato, Y., Cunnington, J. H., 2007. Phylogeny and taxonomy of the oak powdery mildew Erysiphe alphitoides sensu lato. MycologicalResearch, 111(7), 809-826. https://doi.org/10.1016/j.mycres.2007.05.013
Tokarska-Guzik, B., Dajdok, Z., Dajdok, M., Zając, A., Zając U., i in., 2012. Rośliny obcego pochodzenia w Polsce. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, Warszawa. http://www.wigry.org.pl/ros_obce_cz1a.pdf
Tomanek, J., Witkowska-Żuk, L. 1966. Botanika Leśna. PWRiL, Warszawa.
Tomanek, J., Witkowska-Żuk, L. 2008. Botanika Leśna. PWRiL, Warszawa.
Unuofin, J.O., Lebelo, S.L., 2021. UHPLC-QToF-MS characterization of bioactive metabolites from Quercus robur L. grown in South Africa for antioxidant and antidiabetic properties. Arabian Journal of Chemistry 14, 102970. https://doi.org/10.1016/j.arabjc.2020.102970
Woziwoda, B., Kopec, D., Witkowski, J., 2014. The negative impact of intentionally introduced Quercus rubra L. on a forest community. Acta Societatis Botanicorum Poloniae, 83(1), 39-49. https://doi.org/10.5586/asbp.2013.035
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 KOSMOS
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 12
Liczba cytowań: 0