Stanowiska „piaskowe” w kontekście ochrony dziedzictwa archeologicznego – kilka uwag na przykładzie schyłkowopaleolitycznego kompleksu krzemienic w Brzozie (Toruń-Rudak)
DOI:
https://doi.org/10.12775/AUNC_ARCH.2025.002Abstrakt
Badania wykopaliskowe prowadzone przez Muzeum Okręgowe w Toruniu na stanowisku nr 50 w Brzozie (dawniej Toruń-Rudak) w latach 2015–2023, zlokalizowanym w północno-wschodniej części toruńskiego poligonu artyleryjskiego, wykazały potrzebę objęcia ochroną konserwatorską stanowisk „piaskowych”. Artykuł przedstawia kilka spostrzeżeń związanych z potrzebą ochrony prawno-konserwatorskiej późnopaleolitycznych stanowisk archeologicznych zlokalizowanych na obszarach wydmowych, na których uchwycono źródła archeologiczne w określonym kontekście stratygraficzno-planigraficznym.
Bibliografia
Augustyniak J., 1973, Z zagadnień ekspozycji zabytków archeologicznych in situ: problemy ekspozycji na grodzisku, OZ, t. 26/4 (103), s. 270–283.
Bahn P., 1997, Archeologia, Warszawa.
Bartczak M., 2019, Stone Age archaeological sites in the landscape. Monumentalisation of sites on the South Korea example, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica, t. 34, s. 205–224.
Bielińska-Majewska B., 2015, Z historii badań schyłkowopaleolitycznego kompleksu krzemienic w Brzozie (Toruń-Rudak), AUNC, Archeologia, t. 34, s. 149–162.
Bielińska-Majewska B., 2015a, Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych w Brzozie, gm. Wielka Nieszawka (dawniej Toruń-Rudak) na obszarze AZP 40-44, woj. kujawsko-pomorskie, maszynopis w WUOZ w Toruniu i archiwum DA MOT.
Bielińska-Majewska B., 2015b, Opracowanie materiałów krzemiennych pochodzących z badań archeologicznych przeprowadzonych w Brzozie, gm. Wielka Nieszawka (dawniej Torun-Rudak) na obszarze AZP 40-44, woj. kujawsko-pomorskie (badania 2015 r.), Torun, maszynopis dołączony do sprawozdania z badan (2015 r.) w WUOZ w Toruniu i archiwum DA MOT.
Bielińska-Majewska B., 2017a, Sprawozdanie wraz z opracowaniem wyników badań archeologicznych przeprowadzonych w 2018 r. w Brzozie (stan. 50), gm. Wielka Nieszawka (AZP 40-44/250), woj. kujawsko-pomorskie, maszynopis w WUOZ i archiwum DA MOT.
Bielińska-Majewska B., 2017b, Opracowanie materiałów krzemiennych – Brzoza (stan. 50), gm. Wielka Nieszawka, woj. kujawsko-pomorskie (badania 2018 r.), maszynopis dołączony do sprawozdania z badan (2017 r.) w WUOZ w Toruniu i archiwum DA MOT.
Bielińska-Majewska B., 2018a, Epoka kamienia – badania wykopaliskowe Muzeum Okręgowego w Toruniu w latach 2013–2015, [w:] XX Sesja Pomorzoznawcza, red. E. Trawicka, Gdańsk, s. 11–24.
Bielińska-Majewska B., 2018b, Późny paleolit w dorzeczach dolnej Wisły i górnej Noteci, Toruń.
Bielińska-Majewska B., 2022, Diversity of the Late Palaeolithic tanged points in the Northern part of central Poland in the light of the discoveries on site 50 in Brzoza, near Toruń, Poland, Anthropologie, t. 60/1, s. 5–28, https://doi.org.10.26720/anthro.22.02.14.1.
Bielińska-Majewska B., 2023, The oldest traces of human presence in the north-eastern part of the Torun military training ground, [w:] Between archaeological and environmental sciences. The Jubilee Celebration of the 50th anniversary of scientific work of Professor Krzysztof Cyrek / Między archeologią a naukami o środowisku, red. M. Sudoł-Procyk, M. Krajcarz, Ł. Czyżewski, Toruń, s. 175–194.
Bielińska-Majewska B., 2023a, Sprawozdanie wraz z opracowaniem wyników badań archeologicznych przeprowadzonych w 2023 r. w Brzozie (stan. 50), gm. Wielka Nieszawka (AZP 40-44/250), woj. kujawsko-pomorskie, maszynopis w WUOZ w Toruniu i archiwum DA MOT.
Bielińska-Majewska B., 2023b, Opracowanie materiałów krzemiennych – Brzoza (stan. 50), gm. Wielka Nieszawka, woj. kujawsko-pomorskie (badania 2023 r.), maszynopis dołączony do sprawozdania z badan (2023 r.) w WUOZ w Toruniu i archiwum DA MOT.
Bielińska-Majewska B., 2024, Badania archeologiczne na stanowisku nr 50 w Brzozie, gm. Wielka Nieszawka, woj. kujawsko-pomorskie w latach 2020–2021, [w:] XXIII Sesja Pomorzoznawcza. Od epoki kamienia do czasów współczesnych, red. E. Fudzińska, Malbork, s. 11–24.
Bielińska-Majewska B., Jankowski M., 2021, Na krańcach toruńskiego poligonu. Badania archeologiczne Muzeum Okręgowego w Toruniu w latach 2015–2021, folder wystawy czasowej, Torun.
Bielińska-Majewska B., Łydzba-Kopczyńska B., 2025, Provenance study of amber discovered in the Torun Basin on the Late Palaeolithic site 50 in Brzoza (Poland), Praehistorische Zeitschrift, 2025, https://doi.org/10.1515/pz-2025-2009.
Celmer T., 1996, Środowisko przyrodnicze w rejonie stanowisk schyłkowopaleolitycznych „Brzoza” koło Torunia, maszynopis w archiwum DA MOT.
Europejska konwencja, 2025, Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego (poprawiona) (1992, 16 stycznia), https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/europejska-konwencja-o-ochronie-dziedzictwa-archeologicznego-16797873 [dostep: 8.05.2025].
Jakimowicz R., 1929, Ochrona zabytków przedhistorycznych, WA, t. 10, s. 1–26.
Jakimowicz R., 1932, Polskie ustawodawstwo o ochronie zabytków przedhistorycznych, WA, t. 11, s. 1–7.
Jankowski M., 2007, Chronologia procesów wydmotwórczych w Kotlinie Toruńskiej w świetle badań paleopedologicznych, Przegląd Geograficzny, t. 79 (2), s. 155–251.
Jankowski M., 2012, Lateglacial soil paleocatena in inland-dune area of the Torun Basin, Northern Poland, Quaternary International, t. 265, s. 116–125, https://doi.org/10.1016/j.quaint.2012.02.006.
Jankowski M., 2017, Analiza środowiska geograficznego i pedostratygrafii stanowiska archeologicznego w Brzozie, gm. Wielka Nieszawka (stanowisko nr 50), maszynopis w archiwum DA MOT.
Jankowski M., 2018, Wyniki konsultacji i analizy środowiska geograficznego i pedostratygrafii – Brzoza st. 50, gm. Wielka Nieszawka, maszynopis w archiwum DA MOT.
Jankowski M., 2019, Ogólna charakterystyka abiotycznych elementów środowiska przyrodniczego, [w:] Przyroda poligonu toruńskiego. Stan badan i problemy ochrony, red. P. Sewerniak, J. Holc, Torun, s. 9–26.
Kmieciński J., 2012, Funkcjonowanie archeologii we współczesnym społeczeństwie, [w:] Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji, red. S. Tabaczyński, A. Marciniak, D. Cyngot, A. Zalewska, Poznan, s. 1159–1168.
Kobyliński Z., 1998, Archeologia jako służba dziedzictwu archeologicznemu, OZ, t. 51/2 (201), s. 96–99.
Kobyliński Z., 2009a, Konserwacja zapobiegawcza dziedzictwa archeologicznego: wprowadzenie do problematyki, OZ, t. 62/3 (246), s. 77–104.
Kobyliński Z., 2009b, Własność dziedzictwa kulturowego. Idee – problemy – kontrowersje, Warszawa.
Konopka M., 1978, Stanowisko archeologiczne – obiekt użyteczności publicznej, OZ, t. 31/4 (123), s. 249–255.
Krajcarz M., 2019, Identyfikacja petrograficzna zabytków kamiennych ze stanowiska Brzoza 50 (pow. toruński, gm. Wielka Nieszawka), maszynopis w archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu, Toruń.
Krajcarz M., 2020, Identyfikacja petrograficzna zabytków kamiennych ze stanowiska Brzoza 50 (pow. toruński, gm. Wielka Nieszawka), maszynopis w archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu, Toruń.
Krajcarz M., 2021, Identyfikacja petrograficzna zabytków kamiennych ze stanowiska Brzoza 50 (pow. toruński, gm. Wielka Nieszawka), maszynopis w archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu, Toruń.
Krajcarz M., 2022, Identyfikacja petrograficzna zabytków kamiennych ze stanowiska Brzoza 50 (pow. toruński, gm. Wielka Nieszawka), maszynopis w archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu, Toruń.
Krajcarz M., 2023, Identyfikacja petrograficzna zabytków kamiennych ze stanowiska Brzoza 50 (pow. toruński, gm. Wielka Nieszawka), maszynopis w archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu, Toruń.
Krukowski S., 1922, Znaczenie stref recesywnych ostatniego zlodowacenia Polski dla znajomości najstarszych pionierów cywilizacji na obszarze tegoż zlodowacenia, WA, t. 7, s. 34–57.
Krukowski S., 1939–1948, Paleolit, [w:] Prehistoria ziem polskich, Kraków, s. 1–117.
Kukawka S., 1990, Analiza opisowa badan powierzchniowych przeprowadzonych w ramach AZP na obszarze 40-44, maszynopis w archiwum DA MOT.
Kukawka S., Małecka-Kukawka J., Wawrzykowska B., 1996, Sprawozdanie z badan archeologicznych kompleksu stanowisk schyłkowopaleolitycznych w Brzozie, gmina Wielka Nieszawka, przeprowadzonych w okresie 09–23 września 1996 roku, maszynopis w archiwum DA MOT.
Ławecka D., 2003, Wstęp do archeologii, Warszawa–Kraków.
Łydzba-Kopczyńska B., 2023, Opracowanie wyników badań z zastosowaniem spektroskopii Ramana obiektów bursztynowych ze stanowiska nr 50 w Brzozie, maszynopis w archiwum DA MOT.
Marciniak M., Mroczynski W., 1983, Nowe materiały schyłkowopaleolityczne z kompleksu stanowisk kultury świderskiej w Toruniu-Rudaku, AUNC, Archeologia, t. 7, s. 3–39.
Miazga B., 2017, Zabytek archeologiczny jako źródło informacji o przeszłości. Badania specjalistyczne śladów produkcji, użytkowania i depozycji artefaktów, Wrocław.
Mikroprzeszłość, 2021, Mikroprzeszłość. Badania specjalistyczne w archeologii, red. A. Kurzawska, I. Sobkowiak-Tabaka, Poznań.
Misiuk Z., Wrzosek J., Oniszczuk A., Sekuła M., Sabaciński M., Czajkowski K., 2019, Standardy prowadzenia badań archeologicznych, cz. 2: Badania inwazyjne lądowe, Warszawa.
Niewiarowski W., Tomczak A., 1973, Morfologia i rozwój rzeźby Torunia i okolic, AUNC, Geografia, t. 10, s. 41–91.
Niewiarowski W., Weckwerth P., 2006, Geneza i rozwój rzeźby terenu, [w:] Toruń i jego okolice. Monografia przyrodnicza, red. L. Andrzejewski, P. Weckwerth, Sz. Burak, Toruń, s. 65–98.
Polkowska M., 2023, Ochrona światowego dziedzictwa kulturalnego i jej znaczenie podczas konfliktów zbrojnych, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio F, t. 78, s. 155–170.
Prinke A., 1975, Nowe materiały schyłkowopaleolityczne i mezolityczne z okolic Torunia, AUNC, Archeologia, t. 5, s. 3–15.
Prinke A.,1980, Schyłkowopaleolityczne stanowiska kultury świderskiej w Toruniu-Rudaku, Rocznik Muzeum w Toruniu, t. 7, s. 127–163.
Przyborowska-Klimczak A., 2007–2008, Ochrona dziedzictwa kulturalnego w dokumentach Rady Europy, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio G, t. 54/55, s. 115–140.
Renfrew C., Bahn P., 2002, Archeologia. Teorie. Metody. Praktyka, Warszawa.
Sabaciński M., 2019, Podstawowe pojęcia archeologiczne, https://samorzad.nid.pl/baza_wiedzy/podstawowe-pojecia-archeologiczne/ [dostęp: 9.05.2025].
Sawicki L., 1921, O metodzie badań stanowisk otwartych (wydmowych), WA, t. 6, s. 11–21.
Sawicki L., 1923, Wydmy jako środowisko występowania zabytków kulturowych, WA, t. 8, s. 139–151.
Schild R., 1969, Uwagi o stratygrafii archeologicznej wydm śródlądowych, [w:] Procesy i formy wydmowe w Polsce, red. R. Galon, Prace Geograficzne 75, Warszawa, s. 145–162.
Sewerniak P., Adamska E., Brauze T., Buszko J., Goliasz P., Holc J., Jankowski M., Kamiński D., Kasprzyk K., Kunz M., Kurkowski Ł., Nienartowicz A., Olszewski P., Pawlikowski T., Przystalski A., Rutkowski L., Stopiński P., 2019, Problemy ochrony przyrody poligonu oraz wskazówki działań ochronnych, [w:] Przyroda poligonu toruńskiego. Stan badań i problemy ochrony, red. P. Sewerniak, J. Holc, Torun, s. 361–378.
Sobiech M., 2015, Dokumentacja geologiczno-geomorfologiczna z badań na stanowisku archeologicznym Brzoza (dawniej Toruń-Rudak), maszynopis w archiwum DA MOT.
Stala K., 2019, Współczesne aspekty projektowania osłon w rezerwatach archeologiczno-architektonicznych. Z zagadnień ochrony i ekspozycji dziedzictwa archeologicznego, Wiadomości Konserwatorskie, t. 60, s. 105–115.
Tabaczyński S., 1997, Ochrona dziedzictwa archeologicznego w Polsce i jej konteksty. Przegląd problemów, [w:] Aktualne zagrożenia dziedzictwa archeologicznego. Materiały z Konferencji Ogólnopolskiej, Poznań 17 kwietnia 1997 r., Poznań, s. 26–30.
Ustawa, 2025, Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (2003), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20031621568/U/D20031568Lj.pdf [dostęp: 8.05.2025].
Weckwerth P., 2007, Póznovistulianski rozwój sieci rzecznej w rejonie Kotliny Toruńskiej na tle struktur starszego podłoża, Słupskie Prace Geograficzne, t. 4, s. 143–156.
Winiarska-Kabacińska M., 2022, Analiza traseologiczna wybranych materiałów krzemiennych ze stanowiska Brzoza nr 50 (AZP 40-44/250), gmina Wielka Nieszawka, powiat toruński, woj. kujawsko-pomorskie, cz. 1, Poznań, maszynopis w archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu, Toruń.
Winiarska-Kabacińska M., 2023, Analiza traseologiczna wybranych materiałów krzemiennych ze stanowiska Brzoza nr 50 (AZP 40-44/250), gmina Wielka Nieszawka, powiat toruński, woj. kujawsko-pomorskie, cz. 2, Poznań, maszynopis w archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu, Toruń.
Winiarska-Kabacińska M., 2024, Analiza traseologiczna wybranych materiałów krzemiennych ze stanowiska Brzoza nr 50 (AZP 40-44/250), gmina Wielka Nieszawka, powiat toruński, woj. kujawsko-pomorskie, cz. 3 oraz analiza traseologiczna dwóch siekier kamiennych i narzędzia krzemiennego, Poznań, maszynopis w archiwum Działu Archeologii Muzeum Okręgowego w Toruniu, Toruń.
Zeidler K., 2007, Prawo ochrony dziedzictwa kultury, Warszawa.
Zeidler K., 2018, Zasady prawa ochrony dziedzictwa kultury – propozycja katalogu, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, t. 80 (4), s. 147–154, https://doi.org/10.14746/rpeis.2018.80.4.11.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Beata Bielińska-Majewska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 113
Liczba cytowań: 0
