A copper cross-shaped mount from the stronghold of Stary Książ in Lower Silesia (late 9th–early 10th century) – the earliest known Christian artifact from the territory of present-day Poland? An attempt at cultural and technological verification
DOI:
https://doi.org/10.12775/AHP.2024-2025.008Słowa kluczowe
early Middle Ages, Lower Silesia, Christianisation, Great Moravian State, devotional objects – crossesAbstrakt
W 1991 roku, podczas badań wczesnośredniowiecznego grodziska w Starym Książu (okolice Wałbrzycha, Dolny Śląsk, południowo-zachodnia Polska), odkryto złoconą miedzianą plakietkę w kształcie krzyża. Początkowo obiekt określano jako późnośredniowieczny (XIII-XIV wiek), jednak późniejsze badania wykazały, że przedmiot ten najpewniej jest starszy. Najbliższe analogie dla tego artefaktu pochodzą z Wielkich Moraw (Staré Město-Valy, Mikulčice). Na grodzisku Stary Książ odkryto również fragment topora wielkomorawskiego (typu bradatica), datowanego na koniec IX-początek X wieku. Niniejszy artykuł przedstawia wyniki badań metalurgicznych krzyża ze Starego Książa. Technologia jego wykonania (i złocenia) jest analogiczna do tej stosowanej w zabytkach o charakterze dewocyjnym znanych z Wielkich Moraw (m. in. ze stanowiska w Bojná).
Słowa kluczowe: wczesne średniowiecze, Dolny Śląsk, Chrystianizacja, Państwo Wielkomorawskie, dewocjonalia - krzyżyki
Bibliografia
1. Aufderhaar I., 2009, From the goldsmith’s point of view: gilding on metals during the first millennium AD – techniques and their development in the Germanic area, ArcheoSciences. Revue d’archéométrie, 33, pp. 243–253.
2. Bayley J., Croxford B., Henig M., Watson B., 2009, A gilt-bronze arm from London, Britannia, 40, pp. 151–162.
3. Bielański A., 1976, Chemia ogólna i nieorganiczna, Warszawa.
4. Boguszewicz A., 2010, Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław.
5. Bollók A., 2015, A late Carolingian gilded copper plate from Rétközberencs-Parom-domb, [in:] „Castellum, Civitas, Urbs”. Centres and elites in early Medieval, east-central Europe, eds. O. Heinrich-Tamáska et al., Budapest, pp. 345–399.
6. Czechowicz B., 2025, Vztah dvou slezských hradů Fürstenberg a Fürstenstein (Stary Książ a Książ). Historicko-toponomastická studie, Historia Slavorum Occidentis, 15, no. 3 (46), pp. 37–59.
7. Darque-Ceretti E., Felder E., Aucouturier M., 2011, Foil and leaf gilding on cultural artifacts; forming and adhesion, Revista Matéria, 16 (1), pp. 540–559.
8. Galuška L., 1999, Archaeological sources for Christianity in Great Moravia, [in]: Thessaloniki – Magna Moravia, Proceedings of the International Conference Thessaloniki 16–19 October 1997, Thessaloniki, pp. 253-271.
9. Goßler N., 2011, Reiter und Ritter. Formenkunde, Chronologie, Verwendung und gesellschaftliche Bedeutung des mittelalterlichen Reitzubehörs aus Deutschland, Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte Mecklenburg-Vorpommers, vol. 49, Schwerin.
10. Hanuliak M., Pieta K., 2014, Odraz christianizácie v hnuteľných prameňoch z 9. stor. vo východných častiach Veľkej Moravy, [in:] Cyrilometodějská misie a Evropa – 1150 let od příchodu soluňských bratří na Velkou Moravu, eds. P. Kouřil et al., Brno, pp. 134–147.
11. Hrubý V., 1955, Staré Město. Velkomoravské pohřebišté „Na Valách“, Praha.
12. Jaworski K,. 1987, Zamek Stary Książ, [in:] Pielgrzymy ’87. Informator Krajoznawczy, Wrocław, pp. 82–120.
13. Jaworski K., 1993a, Stary Książ naprawdę średniowieczny!, Karkonosz. Sudeckie Materiały Krajoznawcze, no. 1 (8), pp. 30–45.
14. Jaworski K., 1993b, Z najwcześniejszych dziejów [Wałbrzycha], [in:] Wałbrzych. Zarys monografii miasta na tle regionu, ed. S. Michalkiewicz, Wrocław, pp. 21–33.
15. Jaworski K., 1994, Wczesno- i późnośredniowieczne założenie obronne w Starym Książu na Pogórzu Wałbrzyskim, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, vol. 35, pp. 511–527.
16. Jaworski K., 1997, Znaleziska wielkomorawskie w Gilowie, Niemczy i Starym Książu na Dolnym Śląsku, [in:] Śląsk i Czechy a kultura wielkomorawska, ed. K. Wachowski, Wrocław, pp. 113–125.
17. Jaworski K., 2001, Elemente der großmährischen Kultur in der Burgwällen Südniederschlesiens, [in:] Velká Morava mezi Východem z Západem, Sborník příspěvků z mezinárodní vědecké konference, Uherské Hradiště, Staré Město 28.9.–1.10.1999, eds. L. Galuška et al., Spisy Archeologickeho ústavu AV ČR Brno, 17, Brno, pp. 185–207.
18. Jaworski K., 2005, Grody w Sudetach (VIII – X w.), Wrocław.
19. Jaworski K., 2011, Czy aby tylko „Pogański książę silny wielce, siedzący na Wiślech”?, [in:] Swoi i obcy w kulturze średniowiecza, eds. M. Brzostowicz et al., Poznań–Ląd, pp. 31–60.
20. Jaworski K., 2012, Nowe velkomoraviana z grodziska z końca IX i początku X wieku w Gilowie na Dolnym Śląsku, [in:] Mezi raným a vrcholným středověkem. Pavlu Kouřilovi k šedesátým narozeninám přátelé, kolegové a žáci, ed. J. Doležel, Brno, pp. 209–234.
21. Jaworski K., 2014a, Křesťanská Velká Morava a slezské země na konci 9. století, [in:] Cyrilometodějská misie a Evropa – 1150 let od příchodu soluňských bratří na Velkou Moravu, eds. P. Kouřil et al., Brno, pp. 168–176.
22. Jaworski K., 2014b, Christian Great Moravia and Silesian Lands at the turn of the 9th and 10th centuries, [in:] Cyrilometodějská misie a Evropa – 1150 let od příchodu soluňských bratří na Velkou Moravu, eds. P. Kouřil et al., Brno, pp. 172–180.
23. Jaworski K., 2025, Quod erat demonstrandum. Grzywny grotopodobne – dzieje problemu i kierunki interpretacji funkcji zabytków, [in:] Pecunia sine finibus. Studia ofiarowane Profesorowi Borysowi Paszkiewiczowi w 65. rocznicę urodzin – Pecunia sine finibus. Studies in Honour of Professor Borys Paszkiewicz on the 65th anniversary of his birth, eds. P. Milejski et al., Wrocław, pp. 171–191.
24. Jaworski K., Pankiewicz A., 2010, Origins of Christianity in Silesia, [in:] Arcidiecézní Muzeum na olomouckém hradě. Příspěvky z mezinárodní konference Olomouc 20.–22. November 2007, ed. O. Jakubec, Olomouc, pp. 41–50.
25. Jaworski K., Pankiewicz A., Pawlicki J., 2022, Grodzisko z 2 poł. IX–pocz. X wieku na górze Janówka koło Świebodzic na Pogórzu Wałbrzyskim. Z badań nad wczesnośredniowiecznym osadnictwem w Kotlinie Wałbrzyskiej, [in:] XXII Śląskie Sympozjum Archeologiczne Koszęcin 29.09–01.10. 2022. Book of abstracts, eds. T. Płonka, A. Wiśniewski, Wrocław, pp. 85–90.
26. Jaworski K., Rodak S., Lisowska E., Pankiewicz A., 2026, Wczesnośredniowieczne początki Zamku Stary Książ na Pogórzu Wałbrzyskim, Zeszyty Naukowe Zamku Książ w Wałbrzychu, 2, pp. 145–179.
27. Jaworski K., Wójcik A., 1997, Przedmioty wykonane z surowców skalnych z grodziska w Gilowie, woj. wałbrzyskie, Acta Universitatis Wratislaviensis, no. 1924, Studia Archeologiczne, 29, pp. 115–149.
28. Kavánová B., 2003, Mikulčice – pohřebiště v okolí 12. kostela, [in:] N. Profantová, B. Kavánová, Mikulčice – pohřebiště u 6. a 12. kostela, Brno, pp. 211–413.
29. Kouřil P., 2014, Archeologické doklady křesťanství v památkách hmotné kultury 9. až 10. století na Moravě se zaměřením na křížky, [in:] Cyrilometodějská misie a Evropa – 1150 let od příchodu soluňských bratří na Velkou Moravu, eds. P. Kouřil et al., Brno, pp. 102–113.
30. Kouřil P., 2023, New finds of Early Medieval lead rhombic cross pendants from Moravia. Their possible genesis and importance, Slovenská archeologia, Supplementum 3, pp. 143–153.
31. Kubica-Grygiel A., Grygiel M., 2018, An early medieval golden reliquary cross from Zagórzyce, Świętokrzyskie voiv. (PL), Zeitschrift für Kunstgeschichte, 81, pp. 312–327.
32. Lisowska E., 2013, Wydobycie i dystrybucja surowców kamiennych we wczesnym średniowieczu na Dolnym Śląsku, Wrocław.
33. Lisowska E., 2017, Bradatica from the Strzelińskie Hills, Sprawozdania Archeologiczne, vol. 69, pp. 409–419.
34. Ma H., Henderson J., Sablerolles Y., Chenery S., Evans J., 2023, Early medieval glass production in the Netherlands: a chemical and isotopic investigation, Amersfoort.
35. Masi G., Chiavari C., Avila J., Esvan J., Raffo S., Bignozzi M.C., Asensio M.C., Robbiola L., Martini C., 2016, Corrosion investigation of fire-gilded bronze involving high surface resolution spectroscopic imaging, Applied Surface Science, 366, pp. 317–327.
36. Mehofer M., Leusch V., 2007, Technologische Analysen an den vergoldeten Goldplaketten aus Bojná, [in:] Bojná. Hospodárske a politycké centrum Nitrianskeho kniežatstva. Wirtschaftliches und politisches Zentrum Nitrauer Fürstentums, eds. K. Pieta et al., Nitra, pp. 79–120.
37. Oddy W.A., 2004, The gilding of others metals since 3000BC. “All that glisters is not gold”, [in:]: Physics Methods in Archaeometry, eds. M. Martini et al., Amsterdam, pp. 251–256.
38. Ottenwelter E., Barčáková L., Josse C., Robbiola L., Krupičková Š., Frolík J., Poláček L., 2020, Technological characterisation of early Medieval gilded copper hollow pendants (gombiky), from Mikulčice (Moravia) and Prague Castle (Bohemia), Archaeological and Anthropological Sciences, vol. 12 (145), pp. 1–22.
39. Pankiewicz A., 2005, Grodziszcze – wczesnośredniowieczne grodzisko plemienne na Przedgórzu Sudeckim, Acta Universitatis Wratislaviensis, no. 2768, Studia Archeologiczne, 37, Wrocław.
40. Pankiewicz A., 2012, Relacje kulturowe południowego Śląska i północnych Moraw i Czech w IX – X wieku w świetle źródeł archeologicznych, Acta Universitatis Wratislaviensis, no. 3372, Studia Archeologiczne, 43, Wrocław.
41. Pankiewicz A., 2020, Pottery at the borderland. Southern influences in Silesia and Lesser Poland in 9th and 10th century, Wrocław.
42. Pieta K., Robak Z., 2023, Wczesnośredniowieczne grodziska w Bojnej – 15 lat badań archeologicznych, [in:] Wczesne średniowiecze w Karpatach, ed. J. Gancarski, Krosno, pp. 93–121.
43. Robak Z., 2018, Two Carolingian strap-ends on exhibition in Želiezovce (okr. Levice/SK), Archäologisches Korrespondenzblatt, 48, pp. 417–435.
44. Rodak S., Kowalska A., Kuleszo M., 2025, Przetrwały ukryte w ziemi. Skarb groszy praskich i zabytki archeologiczne. Catalog for the permanent archaeological exhibition at the Science, Culture, and Art Center Stara Kopalnia, Wałbrzych.
45. Rychter M.R., Strzyż P., 2019, Hełm z Silniczki w świetle rekonserwacji i badań metaloznawczych, Wiadomości Konserwatorskie/Journal of Heritage Conservation, 58, pp. 23–32.
46. Soćko A., 2016, Sztuka w służbie wiary, [in:] Imagines Medii Aevi. Wystawa z okazji 1050. rocznicy chrztu Polski, ed. A. Soćko, Poznań, pp. 41–149.
47. Teofil Prezbiter, 1998, Diversarum atrium achedula: średniowieczny zbiór przepisów o sztukach rozmaitych, translated and edited by S. Kobielus, Kraków–Tyniec.
48. Wachowski K., 1992, Kultura karolińska a Słowiańszczyzna Zachodnia, Acta Universitatis Wratislaviensis, no. 1382, Studia Archeologiczne, 23, Wrocław.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Krzysztof Jaworski, Beata Miazga
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 5
Liczba cytowań: 0
