Things to be taken to the underworld: some elements of Pre-Christian beliefs in funerary rites in Kałdus in East Pomerania (from the 10th to the 13th century)
DOI:
https://doi.org/10.12775/AHP.2024-2025.007Keywords
burial rites, early Middle Ages, East Pomerania, Kałdus near Chełmno, Poland, pre-Christian beliefs, relics of paganismAbstract
The transition from cremation to inhumation in Early Medieval Poland had a varied course and character. The change of the funeral ritual did not have to be initially the result of Christianisation, nor did it have to involve the deconstruction of eschatological views. In this article, I try to find an answer to the question of whether the unusual phenomena present in funeral practices thatare in conflict with the principles of Christian burial were the result of persistence of older traditions, or perhaps a reaction to changes introduced by the new religion. Could old and new practices function side by side, and could images of the pagan afterworld influence the images of the afterlife in newly Christianisedcommunities? An analysis of the funerary rites recorded at one of the largest and best researched cemetery complexes in Kaldus in East Pomerania (Poland) may provide an answer to this question.Kałdus (identified with pre-locational Chełmno), lying on the periphery of the developing Polish state, in the orbit of which it found itself at the end of the tenth century, is suitable for tracing various kinds of phenomena on a local scale – relating to the Chelmno land– and on a supra-regional scale – due to its borderland location between the culturally, ethnically, and politically diverse regions of East Pomerania, Greater Poland with Kujawy and Mazovia, and areas inhabited by Prussian tribes.
References
1. Appelby J., 2013, Temporality and the transition to cremation in the late third millennium to mid-second millennium BC in Britain, Cambridge Archaeological Journal, 23 (1), pp. 83–97.
2. Banasiak P., 2017, Znaleziska belemnitów z wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego w Kałdusie. Próba interpretacji, Acta Universitatis Nicolai Copernici, Archeologia, 35, pp. 69–100.
3. Banasiak P., 2018, Rola belemnitów w praktykach pogrzebowych na ziemiach polskich na przestrzeni dziejów, [in:] Zwyczaje i akcesoria apotropaiczne w cywilizacjach świata, eds. K. Kleczkowska et al., Kraków, pp. 115–127.
4. Baškov A., 2011, Khristianskie drevnosti Belarusi konca X – XIV vv. (predmety khristianskogo kul’ta individual’nogo ispol’zovniâ), Minsk.
5. Biegeleisen H., 2017, Śmierć w obrzędach i zwyczajach ludu polskiego, Sandomierz.
6. Bieniak J., 1970, Studia nad dziejami ziemi chełmińskiej w okresie piastowskim, Rocznik Grudziądzki, vol. 5/6, pp. 5–69.
7. Bienias D., Chudziak W., 2016, Stan badań paleobotanicznych, [in:] Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Kałdusie. Studia archeologiczno-paleobotaniczne, eds. W. Chudziak, A. M. Noryśkiewicz, Mons Sancti Laurentii, vol. 8, Toruń, pp. 69–83.
8. Biermann F., 2004, “Sie sollten die christlichen Toten nicht unter den Heiden in Wäldern oder Feldern bestatten…”: Die Entwicklung der Grabsitten vom 7./8. zum 12./13. Jahrhundert in Pommern, Baltische Studien: Neue Folge, 89, pp. 7–24.
9. Biermann F., 2012, Skandinavisch-slawische Kontakte vom 7./8. bis 12. Jahrhundert im vorpommerschen Gebiet, [in:] Pogranicza kulturowe w Europie średniowiecznej Słowianie i ich sąsiedzi, eds. K. Grążawski, M. Dulinicz, Brodnica, pp. 77–106.
10. Błaszczak D., 2023., Początki inhumacji w państwie pierwszych Piastów w świetle wyników badań radiowęglowych, [in:] Początki obrządku szkieletowego na ziemiach polskich w okresie średniowiecza, eds. D. Błaszczak, A. Buko, Warszawa, pp. 107–128.
11. Bojarski J., 2017, Pierścionki z inskrypcjami ze stanowiska 2 w Kałdusie – przyczynek do badań nad kulturą duchową mieszkańców wczesnośredniowiecznego Chełmna, [in:] Gemma Gemmarum. Studia dedykowane Profesor Hannie Kóčce-Krenz, part 2, ed. A. Różański, Poznań, pp. 1111–137.
12. Bojarski J., 2020a, Obrzędowość pogrzebowa w strefie chełmińsko-dobrzyńskiej we wczesnym średniowieczu, [in:] Mons Sancti Laurentii, vol. 9, Toruń.
13. Bojarski J., 2020b, Przedmioty kultu religijnego jako składnik wyposażenia zmarłych na wczesnośredniowiecznych cmentarzyskach szkieletowych w strefie chełmińsko-dobrzyńskiej, Pomorania Antiqua, vol. 29, pp. 73–108.
14. Bojarski J., Chudziak W., 2023, Najstarsza faza rozwoju wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Kałdusie, [in:] Początki obrządku szkieletowego na ziemiach polskich w okresie średniowiecza, eds. D. Błaszczyk, A. Buko, Warszawa, pp. 85–106.
15. Bojarski J., Chudziak W., Kurzyńska M., Drozd-Lipińska A., Stawska V., 2024, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Grucznie na Pomorzu Wscghodnim (stanowisko 1). Badania wykopaliskowe w XIX – XX wieku, [in:] Mons Sancti Johannis, vol. 1, Toruń.
16. Bojarski J., Chudziak W., Weinkauf M., 2017, Góra św. Wawrzyńca w Kałdusie we wczesnym średniowieczu – na skrzyżowaniu szlaków dalekosiężnych, [in:] Pradoliny pomorskich rzek. Kontakty kulturowe i handlowe społeczeństw w pradziejach i wczesnym średniowieczu, eds. M. Fudziński et al., Gdańsk, pp. 301–313.
17. Brather S., 2012, Pagan or Christian? Early medieval grave furnishing in Central Europe, [in:] Rome, Constantinople and newly-converted Europe. Archaeological and historical evidence, 2, eds. M. Salamon et al., Kraków, pp. 333–349.
18. Brather-Walter S., Brather S., 2012, Repräsentation oder Religion? Grabbeigaben und Bestattungsrituale im frühen Mittelalter, [in:] Wechsel der Religionen – Religion des Wechsels, ed. by Niklot Krohn and Sebastian Ristow, Studien zu Spätantike und Frühmittelalter, 4, Hamburg, pp. 121–143.
19. Bronicka-Rauhut J., 1998, Cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Czersku, Warszawa.
20. Brownlee E.C., 2020, The dead and their possessions: the declining agency of the cadaver in early medieval Europe, European Journal of Archaeology, 23 (3), pp. 406–427.
21. Brückner A., 1985, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa.
22. Bylina S., 1992, Człowiek i zaświaty: wizje kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, Warszawa.
23. Bylina S., 1995, Problem słowiańskiego świata zmarłych. Kategorie przestrzeni i czasu, Światowit, vol. 49, pp. 9–25.
24. Bylina S., 1999, Kultura ludowa Polski i Słowiańszczyzny średniowiecznej, Warszawa.
25. Chadwick N.K., 1946, Norse gosts (a study in the Draugr and the Haugbúi), Folklore, vol. 57, no. 2, pp. 50–65.
26. Chudziak W., 2003, Wczesnośredniowieczna przestrzeń sakralna in Culmine na Pomorzu Nadwiślańskim, [in:] Mons Sancti Laurentii, vol. 1, Toruń.
27. Chudziak W., Bojarski J., 2015, Chełmno i Toruń. Początki miast na ziemi chełmińskiej, Archaeologia Historica Polona, vol. 23, pp. 83–105.
28. Chudziak W., Bojarski J, Stawska V., 2010, Chronologia cmentarzyska, [in:] Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4), ed. W. Chudziak, Mons Sancti Laurentii, vol. 5, Toruń, pp. 105–120.
29. Chudzińska B., 2004, Obrączka z napisem muszyńskiego zamku, czyli kogo i o co proszono – inskrypcje typu Hilfs Gott Maria, Sprawozdania Archeologiczne, vol. 56, pp. 197–221.
30. Cirlot J.-E., 2000, Słownik symboli, Kraków.
31. Cosmae Pragensis, 2020, Cosmae Pragensis Chronica Bohemorum/Cosmas of Prague. The Chronicle of the Czechs, eds. J. M. Bak, P. Rychterová, Budapest–New York.
32. Cremation, 2024, Cremation in the early Middle Ages: death, fire and identity in North-West Europe, eds. H. Williams, F. Lippok, Leiden.
33. Dąbrowska E., 1997, Liturgia śmierci a archeologia: uwagi o wyborze miejsca pochowania, orientacji, ułożenia ciała i jego ubioru w średniowiecznej Europie Łacińskiej, Kwartalnik Historyczny, 104 (4), pp. 3–14.
34. Decretorum, 1992, Decretorum Libri XX: ex consiliis et orthodoxorum patrum decretis, tum etiam diversarum nationum synodis seu loci commune congesti, Cologne 1548, eds. G. Fransen, T. Kölzer, Aalen.
35. Drozd-Lipińska A., 2014, Samopaska czy godna białogłowa? – zagadkowy grób kobiety z wczesnośredniowiecznego cmentarzyska w Kałdusie, [in:] Czystość i brud: higiena w średniowieczu, eds. W. Korpalska, W. Ślusarczyk, Bydgoszcz, pp. 87–96.
36. Dulinicz M., Łoźny L., 1988, Synkretyczny model wczesnośredniowiecznego obrządku pogrzebowego na ziemiach polskich na przykładzie cmentarzyska z końskich, woj. radomskie, [in:] Myśl przez pryzmat rzeczy. Możliwości poznania kultury duchowej poprzez jej materialne przejawy, eds. Z. Kobyliński et al., Scripta Archaeologica, 3, Warszawa, pp. 119–130.
37. Durkheim É., 1990, Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii, Warszawa.
38. Durkheim É., 1995, The elementary forms of the religious life, translated by K. E. Fields, New York.
39. Dzik M., 2003, Przyczynek do problematyki badawczej fragmentów naczyń ceramicznych znajdowanych na wczesnośredniowiecznych cmentarzyskach szkieletowych Mazowsza, Światowit, vol. 5 (46, fasc. B), pp. 45–52.
40. Effros B., 2003, Merovingian mortuary archaeology and the making of the early Middle Ages, Berkeley–Los Angeles–London.
41. Fischer A., 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów.
42. Forstner D., 1977, Die Welt der christlichen Symbole, Innsbruck.
43. Forstner D., 1990, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa.
44. Gardeła L., 2011, Zatrzymani kamieniami? Zachodnio-słowiańskie “groby atypowe” na tle skandynawskich i anglosaskich praktyk funeralnych, [in:] Kim jesteś człowieku, eds. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 13, Poznań, pp. 169–192.
45. Gardeła L., 2017, Bad dereviath in the early Middle Ages: atypical burials from Poland in a comparative perspective, Rzeszów.
46. Gardeła L., 2019, Magia, kobiety i śmierć w świecie wikingów, Szczecin.
47. Gennep van A., 2006, Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, Warszawa.
48. Gennep van A., 2019, The rites of passage, Chicago.
49. Gieysztor A., 1986, Mitologia Słowian, Warszawa.
50. Gräslund A.-S., 1980, Birka IV: the burial custom. A study of the graves on Björkö, Stockholm.
51. Guriewicz A., 1976, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa.
52. Gurevich Â. A., 1985, Categories of medieval culture, translated by G. L. Campbell, Lndon.
53. Härke H., 2014, Grave goods in early medieval burials. Messages and meanings, Mortality, 19, pp. 41–60.
54. Hermann M., 2009, Ein mittelalterlicher Silberring mit magischer Inschrift aus Augsburg. Sein archäologischer und kulturgeschichtlicher Kontext, Bayerische Vorgeschichtsblätter, vol. 74, pp. 215–238.
55. Historia rerum anglicarum, 1856, Historia rerum anglicarum Willelmi Parvi: ordinis Sancti Augustini canonic iregularis in cœnobio Beatæ Mariæ de Newburgh/Ad fidem codicum manuscriptorum recensuit Hans Claude Hamilton, London.
56. Jakobsson Á., 2009, The fearless vampire killers: a note about the icelandic draugr and demonic contamination in grettis saga, Folklore, vol. 120, no. 3, pp. 307–316.
57. Jäggi C., 2016, Heiliges für die Reise ins Jenseits. Reliquien und Apotropaia als Grabbeigaben, [in:] Zwischen Rom und Santiago: Festschrift für Klaus Herbers zum 65. Geburtstag. Beiträge seiner Freunde und Weggefähren, dargereicht von seinen Schülerinnen und Schülern, eds. C. Alraum et al., Bochum, pp. 227–237.
58. Jaguś J., 2002, Synkretyzm pogańsko-chrześcijański w świetle źródeł pisanych i archeologocznych na ziemiach polskich w wiekach średnich, Z otchłani wieków, 55 (3–4), pp. 106–114.
59. Jaguś J., 2003, Uwagi na temat wymowy magicznej średniowiecznych amuletów i ozdób na ziemiach polskich, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Historia, 58, pp. 7–24.
60. Janowski A., 2003, Misy brązowe męskim atrybutem wyposażenia? Groby z misaim na terenie ziem polskich we wczesnym średniowieczu, [in:] Kobieta – śmierć – mężczyzna, eds. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 5, Poznań, pp. 331–347.
61. Janowski A., 2014, Przestrzeń rozświetlona. Znaleziska świec i wosku w grobach komorowych na terenie Europy Środkowowschodniej, [in:] Grób w przestrzeni, przestrzeń w grobie. Przestrzenne uwarunkowania w dawnej obrzędowości pogrzebowej, eds. T. Kurasiński, K. Skóra, Acta Archaeologia Lodzinesia, no. 60, Łódź, pp. 121–130.
62. Janowski A., 2019, Naczynia, [in:] Ciepłe. Elitarna nekropola wczesnośredniowieczna na Pomorzu Wschodnim, ed. S. Wadyl, Gdańsk, pp. 269–278.
63. Jaskanis D., 2008, Święck. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy na północno-wschodnim Mazowszu, Warszawa.
64. Kajkowski K., 2016, Słowiańskie (?) pochówki w łodziach. Rozważania nad aspektami obrzędowości pogrzebowej wczesnośredniowiecznych Słowian Zachodnich, [in:] Śmierć w dziejach człowieka: Starożytność i średniowiecze, eds. M. Franz et al., Mare Integrans. Studia nad dziejami wybrzeży Morza Bałtyckiego, 10, Toruń, pp. 43–80.
65. Kajkowski K., 2017, Mity, kult i rytuał. O duchowości nadbałtyckich Słowian, Szczecin.
66. Katalog magii, 1955, Katalog magii Rudolfa. Źródło etnograficzne XIII wieku, ed. E. Karwot, Wrocław.
67. Kempiński A., 2001, Encyklopedia mitologii ludów indoeuropejskich, Warszawa.
68. Kiersnowski R., 1988, Moneta w kulturze wieków średnich, Warszawa.
69. Kłoczowski J., 2000, Chrześcijaństwo w Europie Środkowowschodniej i budowa organizacji kościelnej, [in:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, ed. H. Samsonowicz, Kraków, pp. 3–16.
70. Kobieta, 2005, Kobieta – Śmierć – Mężczyzna, [in:] Funeralia Lednickie, Spotknaie 5, eds. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Poznań.
71. Kobyliński Z., 1988, Things as symbols. The boat in the early-medieval culture of northern Europe, Archaeologia Polona, vol. 27, pp. 185–200.
72. Kosmas, 1968, Kosmasa Kronika Czechów, ed. M. Wojciechowska, Warszawa.
73. Kóčka-Krenz H., 1993, Biżuteria północno-zachodnio-słowiańska we wczesnym średniowieczu, Poznań.
74. Kóčka-Krenz H., 2002, Krzyżyki we wczesnym średniowieczu jako przejaw chrystianizacji ziem polskich: Refleksja archeologa, [in:] Scriptura Sacra Posnaniensis: Opuscula Mariano Wolniewicz octo genario dedicata, ed. F. Lenart, Poznań, pp. 153–161.
75. Kopaliński W., 2006, Słownik symboli, Warszawa.
76. Koperkiewicz A., 2005, Wczesnośredniowieczne dary grobowe w kontekście symboliki chrześcijańskiej, [in:] Do, ut des – dar, pochówek, tradycja, eds. W. Dzieduszycki. J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 7, Poznań, pp. 269–291.
77. Koperkiewicz A., 2011, “Dumne Podlasianki, dumne Mazowszanki” – o naszyjnikach na wczesnośredniowiecznych cmentarzyskach północno-wschodniej Polski, [in:] “In silvis, campis… et urbe”. Średniowieczny obrządek pogrzebowy na pograniczu polsko-ruskim, eds. S. Cygan et al., Rzeszów, pp. 267–284.
78. Koperkiewicz A., Krasnodębski D., 2006, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Daniłowie Małym, gm. Łapy, [in:] Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce – 15 lat później, eds. W. Chudziak, S. Moździoch, Toruń, pp. 465–485.
79. Kotowicz P.N., 2007, Między sacrum a profanum. Woda w słowiańskich wyobrażeniach o zaświatach – mit a rzeczywistość, [in:] Środowisko pośmiertne człowieka, eds. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 9, Poznań, pp. 59–77.
80. Kowalski A.P., 1999, Symbol w kulturze archaicznej, Poznań.
81. Kowalski A.P., 2005, Aksjologia prehistorycznej wymiany darów. Przykłady z kultury Indoeuropejskiej, [in:] Do, ut des – dar, pochówek, tradycja, eds. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 7, Poznań, pp. 25–33.
82. Kowalski P., 1998, Leksykon znaki świata: Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa.
83. Kronika Thietmara, 1953, Kronika Thietmara (Thietmari Merseburgensis episcopi Chronicon), ed. M.Z. Jedlicki, Poznań.
84. Krumphanzlová Z., 1961, K otázce vampyrismu na slovanskỳch pohřebištích, Památky archeologické, 52, pp. 544–549.
85. Krzyszowski A., 2014, Naczynia ceramiczne i wiaderka klepkowe z wczesnopiastowskiego cmentarzyska w Sowinkach k. Poznania, [in:] Grób w przestrzeni, przestrzeń w grobie: Przestrzenne uwarunkowania w dawnej obrzędowości pogrzebowej, eds. T. Kurasiński, K. Skóra, Acta Aarchaeologica Lodzensia, no. 60, Łódź, pp. 137–158.
86. Kubiak Z,. 2008, Mitologia Greków i Rzymian, Warszawa.
87. Kurasiński T., 2021, Kamienie zrodzone z pioruna. O nietypowej formie recyklingu w średniowieczu i czasach nowożytnych, Przegląd Archeologiczny, vol. 69, pp. 5–62.
88. Kurasiński T., Skóra K., 2012, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Lubieniu, pow. piotrkowski, Łódź.
89. Labudda A., 1983, Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania rytuału piotrkowskiego (1631). Studium historyczno-liturgiczne, Textus et Studia, 14, Warszawa.
90. Leach E., 1989, Kultura i komunikowanie, [in:] Rytuał i narracja, eds. E. Leach, A.J. Greimas Warszawa, pp. 21–98.
91. Lecouteux C., 1987, Geschichte der Gespenster und Wiedergänger im Mittelalter, Cologne.
92. Limisiewicz A., 1983, Uwagi w sprawie koncepcji wiary w żywego trupa, Archeologia Polski, vol. 28 (1), pp. 177–181.
93. Limisiewicz A., 2016, Pnie, które dają schronienie, [in:] Gdy umiera człowiek, umiera cały świat, eds. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 18, Poznań, pp. 49–63.
94. Lippok F.E., 2020, The pyre and the grave: early medieval cremation burials in the Netherlands, the German Rhineland and Belgium, World Archaeology, 52 (1), pp. 147–162.
95. Lorenzen M., 1997, Magische Ringe – Überlegungen zu Fingerringen mit AGLA-Inschriften, Acta Praehistorica et Archaeologica, 29, pp. 141–156.
96. Łosiński W., 1993, Groby typu Alt Käbelich w świetle badań przeprowadzonych na cmentarzysku wczesnośredniowiecznym w Świelubiu pod Kołobrzegiem, Przegląd Archeologiczny, vol. 35, pp. 101–128.
97. Łowmiański H., 1986, Religia Słowian i jej upadek (w. VI – XII), Warszawa.
98. Łydkowska-Sowina U., 1980, Ludowe obrzędy i zwyczaje świąteczne w świetle średniowiecznych kazań i statutów synodalnych, Etnografia Polska, vol. 24 (2), pp. 159–172.
99. Makowiecki D., 2010, Wczesnośredniowieczna gospodarka zwierzętami i socjotopografia in Culmine na Pomorzu Nadwiślańskim, [in:] Mons Sancti Laurentii, vol. 6, Toruń.
100. Malinowska-Łazarczyk H., 1982, Cmentarzysko średniowieczne w Cedyni, I, Szczecin.
101. Malinowski T., 1993, O wczesnośredniowiecznych dzwonkach z ziem polskich, Archeologia Polski, vol. 38 (1), pp. 95–122.
102. Mauss M., 1973, Szkic o darze, [in:] Socjologia i antropologia, ed. É. Durkheim, Warszawa, pp. 211–415.
103. Mauus M., 2016, The gift: ezpanded edition, ed. J.I. Guyer, Chicaco.
104. Mazurkiewicz M., 1991, Kamień piorunowy w polszczyźnie i kulturze ludowej (Szkic hasła do Słownika ludowych stereotypów językowych), [in:] Język a kultura, 1: Podstawowe pojęcia i problemy, eds. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, Wrocław, pp. 149–155.
105. Menzel H., 1953, Lampen im römischen Totenkult, [in:] Festschrift des Römisch-Germanischen Zentralmuseums in Mainz zur Feier seines hundertjährigen Bestehens, 3, Mainz, pp. 131–138.
106. Miechowicz Ł., 2007, Zjawisko “obola zmarłych” na przykładzie źródeł etnograficznych z obszaru Polski, [in:] Środowisko pośmiertne człowieka, eds. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 9, Poznań, pp. 89–98.
107. Miechowicz Ł., 2012, Coins in the Western and Eastern Slavs burial practices in the Middle Ages – relicts of Pagan beliefs or a sign of Christian traditions?, [in:] Rome, Constantinople and newly-converted Europe. Archaeological and historical evidence, 2, eds. M Salamon et al., Kraków, pp. 613–624.
108. Miechowicz Ł., 2019, Obol zmarłych w średniowiecznej i nowożytnej Europie Wschodniej, Wiadomości Numizmatyczne, vol. 63, pp. 35–62.
109. Miśkiewicz M., 1969, Wczesnośredniowieczny obrządek pogrzebowy na płaskich cmentarzyskach szkieletowych w Polsce, Materiały Wczesnośredniowieczne, vol. 6, pp. 241–302.
110. Modzelewski K., 2004, Barbarzyńska Europa, Warszawa.
111. Moszyński K., 1934, Kultura ludowa Słowian: Kultura Ludowa II (1), Kraków.
112. Muhl A., 2003, Archäologische und historische Quellen zum magischen Fingerring aus dem mittelalterlichen Schatzfund von Paußnitz, Ldkr. Riesa, Jahresschrift für mitteldeutsche Vorgeschichte, 87, pp. 81–96.
113. Müller-Wille M., 1970, Bestattung im Boot. Studien zu einer nordeuropäischen Grabsitte, Offa, Berichte und Mitteilungen aus dem Schleswig-Holsteinischen Landes-museum fur Vor- und Friihgeschichte in Schleswig, dem Landesamt fiir Vor- und Friihgeschichte von Schleswig-Holstein in Schleswig und dem Institut fiir Ur- und Friihgeschichte an der Universitat Kiel, 25–26 (1968–1969), Kiel.
114. Musiałowski A., 2010, Analiza numizmatyczna wczesnośredniowiecznych monet, [in:] Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4), ed. W. Chudziak, Mons Sancti Laurentii, vol. 5, Toruń, pp. 139–157.
115. Niewęgłowski A., 1993, Leszczyna i orzechy laskowe jako materialne korelaty religii w Polsce przedchrześcijańskiej, [in:] Wierzenia przedchrześcijańskie na ziemiach polskich, eds. M. Kwapiński, H. Paner, Gdańsk, pp. 47–55.
116. Olszewski M., 2002, Świat zabobonów w średniowieczu. Studium kazania “O zabobonach’” Stanisława ze Skarbimierza, Warszawa.
117. Ottonian Germany, 2001, Ottonian Germany. The Chronicon of Thietmar of Merseburg, ed. D.A. Warner, Manchester–New York.
118. Osadczy O., 2004, Dwuwiara: synkretyzm chrześcijańsko-pogański w kulturze Słowiańszczyzny Wschodniej, Roczniki Humanistyczne, 52 (7), pp. 5–21.
119. Parker-Pearson M., 2003, The archaeology of death and burial, Sutton.
120. Pawlak P., 1999, Formy wykorzystania surowca drzewnego w obrządku pogrzebowym na wczesnośredniowiecznym cmentarzysku “szkieletowym” w Poznaniu-Śródce – przykłady i próby interpretacji, Przegląd Archeologiczny, vol. 47, pp. 115–139.
121. Pawlik J.J., 2002, Sposoby obchodzenia się z ciałem zmarłego z perspektywy antropologii kultury, [in:] Popiół i kość, ed. J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 4, Sobótka–Wrocław, pp. 29–40.
122. Paxton F.S., 1996, Christianizing death. The creation of a ritual process in early medieval Europe, London.
123. Pollex A., 2010, Glaubensvorstellungen im Wandel. Eine archäologische Analyse der Körpergräber des 10. bis 13. Jahrhunderts im nordwestslawischen Raum, Berliner Archäologische Forschungen, 6, Berlin.
124. Potkowski E., 1973, Dziedzictwo wierzeń pogańskich w średniowiecznych Niemczech. Defuncti vivi, Warszawa.
125. Powieść, 1999, Powieść minionych lat, ed. F. Sielicki, Wrocław.
126. Profantová N., 2007, Deposits of ceramic and wooden pots as one most important offerings for the “last way for afterlife” in the 9th–10th century in the middle Bohemia, [in:] Funerary offerings and votive depositions in Europe’s 1st millennium AD. Cultural artefacts and local identies, ed. C. Cosma, Cluj-Napoca, pp. 19–206.
127. Rębkowski M., 2007, Chrystianizacja Pomorza Zachodniego. Studium archeologiczne, Szczecin.
128. Rębkowski M., 2022, Co znajdowało się na Górze Chełmskiej we wczesnym średniowieczu?, [in:] W świecie bogów, ludzi i zwierząt. Studia ofiarowane Profesorowi Leszkowi Pawłowi Słupeckiemu, eds. M. Dzik et al., Rzeszów, pp. 345–355.
129. Rock S., 2007, Popular religion in Russsia. “Double belief’ and the making of an academic myth, London–New York.
130. The Russian Primary, 1953, The Russian Primary Chronicle: Laurentian Text, eds. S. Hazzard Cross, O.P. Sherbowitz-Wetzor, Cambridge, Massachusetts.
131. Schmidt V., 1991, Das Bestattungswesen der Lutizen, [in:] Bestattungswesen und Totenkult: Beiträge zu Grabbrauch, Bestattungssitten, Beigabenausstattung und Totenkult, eds. F. Horstand, H. Keiling, Berlin, pp. 275–284.
132. Schmitt J.-C., 2002, Duchy. Żywi i umarli w społeczeństwie średniowiecznym, Gdańsk–Warszawa.
133. Sedova M.V., 1981, Uvelirnye izdeliâ drevnego Novgoroda (X – XV vv.), Moskwa.
134. Sikora J., 2015, Początki inhumacji w Polsce pierwszych Piastów. Jak wczesne?, [in:] Cmentarzyska – relacje społeczne i międzykulturowe, eds. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 17, Poznań, pp. 151–164.
135. Sikora J., 2023, Uwagi na temat chronologii cmentarzyska w Lutomiersku, [in:] Początki obrządku szkieletowego na ziemiach polskich w okresie średniowiecza, eds. D. Błaszczak, A. Buko, Warszawa, pp. 107–128.
136. Sikorski D., 2018, Religie dawnych Słowian. Przewodnik dla zdezorientowanych, Poznań.
137. Simpson J., 2003, Repentant soul or walking corpse? Debatable apparitions in medieval England, Folklore, vol. 114 (3), pp. 389–402.
138. Sofaer J.R., 2006, The body as material culture: a theoretical osteoarchaeology, Cambridge.
139. Sørensen M.L.S., Rebay K.C., 2008, From substantial bodies to the substance of bodies: an analysis of the transition from inhumation to cremation during the middle Bronze Age in Central Europe, [in:] Past bodies: body-centred research in archaeology, eds. D. Borić, J. Robb, Oxford, pp. 59–68.
140. Staecker J., 1997, Bremen – Canterbury – Kiev – Konstantinopel? Auf Spurensuche nach Missionierenden und Missionierten in Altdänemark und Schweden, [in:] Rom und Byzanz im Norden: Mission und Glaubenswechsel im Ostseeraum während des 8.–14. Jahrhunderts, 1, ed. M. Müller-Wille, Mainz, pp. 59–81.
141. Staecker J., 1999, Rex Regum et Dominus Dominorum: Die wikingerzeitlichen Kreuz- und Kruzifixanhänger als Ausdruck der Mission in Altdänemark und Schweden, Lund Studies and Medieval Archaeology, 23, Stockholm.
142. Stawska V., 1994, Groby wczesnośredniowieczne z miejscowości Małe Czyste, gm. Stolno, woj. toruńskie (stanowisko 2), [in:] Studia nad osadnictwem średniowiecznym ziemi chełmińskiej: Wybrane zagadnienia i materiały, ed. J. Olczak, Toruń, pp. 153–167.
143. Stawska V., Chudziak W., Bojarski J., 2010, Rodzaje grobów i konstrukcje wewnętrzne, [in:] Wczesnosredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w kałdusie (stanowisko 4), ed. W. Chudziak, Mons Sancti Laurentii, vol. 5, Toruń, pp. 55–65.
144. Štefan I., 2007, Zmĕnapohřebníhoritu v ranem středovĕku jako archeologický a kulturnĕ antropologický problém, Archeologické rozhledy, 59 (4), pp. 805–836.
145. Suchodolski S., 2012, Numizmatyka średniowieczna. Moneta źródłem archeologicznym, historycznym i ikonograficznym, Warszawa.
146. Szczepanik P., 2018, Słowiańskie zaświaty. Wierzenia, wizje, mity, Szczecin.
147. Szczepanik P., 2020, Wczesnośredniowieczne maski Słowian. Obrazy zmarłych, bogów, czy rekwizyty rytualne?, Przegląd Archeologiczny, vol. 68, pp. 163–186.
148. Szczepanik P., 2023. Wczesnośredniowieczne bursztynowe krzyżyki z terenu Pomorza na tle porównawczym. Materiały i problemy interpretacyjne, Przegląd Archeologiczny, vol. 71, pp. 271–299.
149. Szyjewski A., 2003, Religia Słowian, Kraków.
150. Urbańczyk P., 2012, Zdobywcy północnego Atlantyku, Toruń.
151. Urbańczyk P., 2015, Jak (s)chowano pierwszych polskich chrześcijan, [in:] Cmentarzyska – relacje społeczne i międzykulturowe, eds. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 17, Poznań, pp. 129–142.
152. Urbańczyk P., Rosik S., 2007, The Kingdom of Poland, with an appendix on Polabia and Pomerania between paganism and christianity, [in:] Christianization and the rise of Christian monarchy: Scandinavia, Central Europe and Rus’ c. 900–1200, ed. N. Berend, Cambridge, pp. 263–318.
153. Uspieński B.A., 1985, Kult św. Mikołaja na Rusi, Lublin.
154. Valk H., 1998, About the transitional period in the burial customs in the region of the Baltic Sea, [in:] Culture clash or compromise? The europeanisation of the Baltic Sea area 1100–1400 AD, ed. N. Blomkvist, Visby, pp. 237–250.
155. Wachowski K., 1992, Układ i rozplanowanie grobów na wczesnośredniowiecznych cmentarzyskach śląskich, Studia Archeologiczne, vol. 22, pp. 147–161.
156. Wadyl S., 2015, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Czarnówku, [in:] Czarnówko, 5. Cmentarzyska z późnej starożytności na Pomorzu, 1, ed. J. Andrzejewski, Lębork–Warszawa, pp. 43–137.
157. Wawrzeniuk J., 2016, Magia ochronna Słowian we wczesnym średniowieczu na ziemiach polskich, Warszawa.
158. Wczesnośredniowieczne cmentarzysko, 2010, Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Kałdusie (stanowisko 4), [in:] Mons Sancti Laurentii, vol. 5, ed. W. Chudziak, Toruń.
159. Wołągiewicz R., 1984, Pochówek w kłodzie dębowej z II wieku n.e. w Bagiczu, Materiały Zachodniopomorskie, vol. 26, pp. 39–56.
160. Wołoszyn M., 2011, Bizantyński i łaciński model chrystianizacji w świetle danych archeologicznych – uwagi dyskusyjne, [in:] “In silvis, campis… et urbe”. Średniowieczny obrządek pogrzebowy na pograniczu polsko-ruskim, eds. S. Cygan et al., Rzeszów, pp. 13–31.
161. Wrzesiński J., 2000, Czarownice – próba podsumowania Warsztatów, [in:] Czarownice, ed. J. Wrzesiński, Funeralia Lednickie, Spotkanie 2, Poznań, pp. 179–199.
162. Zamelska-Monczak K., 2016, Naczynia z gliny i drewna, [in:] Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego, ed. A. Buko, Warszawa, pp. 265–275.
163. Zaświaty, 1999, Zaświaty i krainy mityczne. Leksykon, ed. M. Sacha-Piekło, Kraków.
164. Zoll-Adamikowa H., 1967, Małopolskie cmentarzyska z X – XII w. a kwestia recepcji chrześcijaństwa w Małopolsce, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 15 (1), pp. 41–54.
165. Zoll-Adamikowa H., 1971, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska szkieletowe Małopolski, 2: Analiza, Wrocław.
166. Zoll-Adamikowa H., 1975, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne Słowian na terenie Polski, 1: Źródła, Wrocław.
167. Zoll-Adamikowa H., 1988, Przyczyny i formy recepcji rytuału szkieletowego u Słowian nadbałtyckich we wczesnym średniowieczu, Przegląd Archeologiczny, vol. 35, pp. 183–229.
168. Zoll-Adamikowa H., 1995, Modele recepcji rytuału szkieletowego u Słowian wschodnich i zachodnich, Światowit, vol. 40, pp. 174–184.
169. Żydok P., 2004, Wczesnośredniowieczne pochówki antywampiryczne, [in:] Hereditatem Cognoscere. Studia i szkice dedykowane Profesor Marii Miśkiewicz, ed. Z. Kobyliński, Warszawa, pp. 36–66.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Jacek Bojarski
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 3
Number of citations: 0
