The genesis, growth and decline of small motte-and-bailey type castles in the Silesian Plain on the example of Kadłub (Garten), Poland
DOI:
https://doi.org/10.12775/AHP.2023.003Keywords
fish ponds, motte, allod, medieval settlement, SilesiaAbstract
The paper presents the results of archaeological excavations and of datamining of historical sources concerning motte-and-bailey once located on the grounds of Kadłub. This castle made part of the no longer extant allodium Garten. Analysis points to the stronghold functioning from probably mid 15th to early 16th centuries, under ownership of two successive houses, the von Luchow and von Rymbabe. Allodium Garten derived much of its income from aquaculture, supplemented by rising cattle and – to a lesser degree – by growing corn. Excavations unearthed the remnants of an elongated, rectangular house of timber frame construction, as evidenced by its foundations. The discussed site reflects the contemporary popularity of such strongholds. The changes linked with the passage to the Modern Era made the motte-and-bailey lose its relevance and it was abandoned, with excavations not producing any signs of its violent end. Archaeological evidence cross-checked with ALS (Airborne Laser Scanning) data recorded on the site as well as written sources point to the surroundings of the site being greatly transformed by human action and subject to major anthropogenic pressure; the site made part of an interestingly designed economic centre, a centre which later faded away and was annexed into the neighbouring village of Kadłub.
References
Aberdeen Bestiary – Aberdeen Bestiary, University of Aberdeen MS24, https://www.abdn.ac.uk/bestiary/ms24/ (access date: 18.08.2020) – Bodleian Library (MS. Douce 88).
Adamska D., 2013, Ceramiczne figurki z terenu średniowiecznego Głogowa, [in:] Z badań nad historią Śląska i Europy w wiekach średnich, eds. M. Goliński, S. Rosik, Wrocław, pp. 141–161.
Aleksy Z., 2019, Epitafia pomniki i płyty nagrobne w kościołach ziemi średzkiej XVI–XVIII wiek, Środa Śląska.
Antonín Malaníková M., Procházka R., 2013, Oděv, oděvní doplňky, šperky, bohoslužebné předměty, [in:] Dějiny Brna 2. Středověké mesto, ed. L. Jan, Brno, pp. 339–349.
APWr., RF I–III – Akta Miasta Wrocławia, Registrum Frobenianum. Repertorium investiturarum in Praetis Ducatus Wratislauiensis, quae in libris eiusdem cancellarie continentur, file nos. 463–465, 1241–1945 (old: C 24, I–III).
APWr., UK – Rejencja Wrocławska, Urząd Katastralny w Środzie Śląskiej (Breslau Regierungsbezirk, Cadastral Office in Środa Śląska), file no. 4091.
APWr., WSPŚ – Wydział Samorządowy Prowincji Śląskiej (Self Government Department of Silesian Province) – Kreis Neumarkt (Gloschkau, Kadlau), file no. 739.
APWr., Zbiór rękopisów archiwalnych (Collection of archived manuscripts), file no. 11 (old: Rep. 16, 3A).
Ashley S., 2002, Medieval armorial horse furniture in Norfolk, East Anglian Archaeology, Report 101, Dereham.
Benedyktowicz D., Benedyktowicz Z., 2022, Symbolika domu. Literatura i etnografia, Kraków.
Besteman J.C., 1985, Mottes in the Netherlands, Château Gaillard, Etudes de castellologie médiévale, 12, pp. 211–224.
Biddle M., 1990, Object and economy in medieval Winchester, Oxford.
Biermann F., Posselt N., 2016, The embattled castle – archaeological examples from the Late Middle Ages in Northeast Germany, Acta Militaria Mediaevalia, 12, pp. 51–71.
Biller T., 1998, Die Adelsburg in Deutschland. Entstehung-Gestalt-Bedeutung, München.
Biszkont J., 2005, Późnośredniowieczne szklarstwo na Śląsku, Wratislavia Antiqua, 7, Wrocław.
Błaszczyk I., 1997, Drzewo życia w sztuce średniowiecznej, Roczniki Humanistyczne, vol. 45 (4), pp. 27–61.
Bober-Tubaj A., Olejniczak A., Łesiuk M., Gruszka B., 2005, Średniowieczna warownia rycerza-rabusia Czarnego Krzysztofa w świetle badań archeologicznych i historycznych, Jelenia Góra.
Boguszewicz A., 1998, Przemiany w XIII-wiecznym śląskim budownictwie obronnym, [in:] Kultura średniowiecznego Śląska i Czech. „Rewolucja” XIII wieku, ed. K. Wachowski, Wrocław, pp. 97–111.
Boguszewicz A., 2015, Metalowe elementy pasów w późnym średniowieczu na Śląsku w świetle materiałów archeologicznych pochodzących z zamków, Silesia Antiqua, vol. 50, pp. 133–201.
Borkowski T., 2004, Produkcja figurek ceramicznych w późnośredniowiecznym Wrocławiu, [in:] Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego, eds. J. Piekalski, K. Wachowski, Wratislavia Antiqua, 6, Wrocław, pp. 207–244.
Bosselmann-Ruickbie A., 2010, A 13th-century jewellery hoard from Thessalonica. A genuine hoard or an art dealer’s compilation?, [in:] Intelligible beauty. Recent research on Byzantine jewellery, eds. Ch. Entwistle, N. Adams, London, pp. 219–232.
Brown K.R., 1997, 212. Temple pendants, [in:] The glory of Byzantium. Art and culture of the Middle Byzantine era, A.D. 843–1261, eds. H.E. Evans, W.D. Wixom, New York, pp. 309–311.
Buśko C., Bresch J., 2001, Badania na Placu Sądowym (wykop nr IX), [in:] Rynek wrocławski w świetle badań archeologicznych 1, ed. C. Busko, Wratislavia Antiqua, 3, Wrocław, pp. 109–146.
Chorowska M., 2003, Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław.
Codex diplomaticus, 1892, Codex diplomaticus Silesiae, vol. 16: Regesten zur Schlesischen Geschichte 1301–1315, eds. C. Grünhagen, C. Wutke, Breslau.
Codex diplomaticus, 1863, Codex diplomaticus Silesiae, vol. 4: Urkunden Schlesischer Dörfer, zur Geschichte der ländlichen Verhältnisse und der Flureintheilung insbesondere, ed. A. Meitzen, Breslau.
Crone A., 2008, Stirling Castle Palace. Archaeological and historical research 2004–2008: dendrochronological analysis of oak and pine timbers, Report for Historic Scotland, Edinburgh.
Czarniak K., Marek L., 2005, Z badań na późnośredniowiecznym grodzisku stożkowatym w Kadłubie, pow. Środa Śląska, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, vol. 47, pp. 253–259.
Domański J., 1967, Nazwy miejscowe dzisiejszego Wrocławia i dawnego okręgu wrocławskiego, Warszawa.
Duma P., Paszkiewicz B., 2010, Kadłub, gm. Miękinia, pow. średzki, Wiadomości Numizmatyczne, vol. 54 (1), pp. 97–98.
Dyhrenfurth G., 1906, Ein schlesisches Dorf und Rittergut, Geschichte und soziale Verfassung, 25, Leipzig.
Dymek K., 1995, Średniowieczne i renesansowe kafle śląskie, Wrocław.
Dymek K., 1999, Piec kaflowy, [in:] Ze studiów nad życiem codziennym w średniowiecznym mieście. Parcele przy ulicy więziennej 10–11 we Wrocławiu, eds. C. Buśko, J. Piekalski, Wratislavia Antiqua, 1, Wrocław, pp. 44–53.
Falke von O., 1922, Decorative silks, New York.
Fiala Z., Hosák L., Pavel J., Janáček J., Kotek L., Šimek T., 1989, Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku VI – Východní Čechy, Praha.
Forstner D., 1990, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa.
Garas M., 2010, Zespół kafli gotyckich z Ujazdu koło Tomaszowa Mazowieckiego, Acta Universitatis Lodzensis, Folia Archaeologica, vol. 27, pp. 179–200.
Goliński M., 2006, Środa Śląska w średniowieczu. Sieć osadnicza w XIII–XV wieku na terenie obecnej gminy Środa Śląska, [in:] Środa Śląska – dzieje miasta wina i skarbów, ed. R. Żerelik, Wrocław, pp. 33–47.
Goodall I.H., 2011, Ironwork in Medieval Britain. An archaeological study, Wakefield.
Green P.M., Green A.R., 1949, Mediaeval tiles at Titchfield Abbey, hants, afterwards place or palace house, Proceedings of the Hampshire Field Club & Archaeological Society, vol. 17 (1), pp. 6–29.
Heck R., 1956, Uwagi o gospodarce folwarcznej na Śląsku w okresie odrodzenia, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, vol. 11 (2), pp. 169–211.
Hefner-Alteneck J.H., 1866, Kunst-Kammer seiner koeniglichen Hoheit des Fürsten Karl Anton von Hohenzollern-Sigmaringen, München.
Hinz H., 1981, Motte und Donjon. Zur Frühgeschichte der mittelalterlichen Adelsburg, Köln.
Hoffmann R.C., 1989, Land, liberties, and lordship in a late medieval countryside. Agrarian structures and change in the Duchy of Wrocław, Philadelphia.
Horbacz T.J., 1991, Dwór na kopcu w Kłóbce, gm. Łubień, woj. Włocławskie, [in:] Siedziby obronno-rezydencjonalne w powiecie Kowalskim na Kujawach w XIII–XVIII w., ed. L. Kajzer, Łódź, pp. 144–159.
Jurek T., 1992, Slesie stirps nobilissima. Jeleńczycy – ród biskupa wrocławskiego Tomasza I, Roczniki Historyczne, vol. 59, pp. 23–58.
Jurek T., 1998, Obce rycerstwo na Śląsku do połowy XIV wieku, Poznań.
Kajzer L., 1991, Dwór obronny w Lubieniu Kujawskim. Badania terenowe w 1984 roku, [in:] Siedziby obronno-rezydencjonalne w powiecie Kowalskim na Kujawach w XIII–XVIII w., ed. L. Kajzer, Łódź, pp. 118–143.
Katalog zabytków, 2014, Katalog zabytków sztuki w Polsce, Seria nowa, vol. 4 (5): Województwo Wrocławskie (Dolnośląskie), powiat Środa Śląska, ed. E. Kołaczkiewicz, Warszawa.
Kaufmann E.R., Buschor R., Gutscher D., 1994, Spätmittelalterliche reliefierte Ofenkeramik in Bern. Herstellung und Motive, Bern.
Knie J.G., 1845, Alphabetisch-statistisch- topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuss. Provinz Schlesien, Breslau.
Kobielus S., 2002, Bestiarium chrześcijańskie. Zwierzęta w symbolice i interpretacji: starożytność i średniowiecze, Warszawa.
Kola A., 1985, Żelazny osprzęt średniowiecznej wieży mieszkalnej w Plemiętach i jej wyposażenia, [in:] Plemięta. Średniowieczny gródek w ziemi chełmińskiej, ed. A. Nadolski, Toruń, pp. 63–83.
Korta W., 1953, Nieznana księga podatkowa księstwa wrocławskiego z 1425 r., Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, vol. 8, pp. 223–256.
Krabath S., Richter R.G., 2014, Die Entwicklung des Kachelofens in Sachsen vom 16. bis zum 19. Jahrhundert, [in:] Archäologie in Sachsen 4. Arbeits- und Forschungsberichte zur sächsischen Bodendenkmalpflege, 27, ed. R. Smolnik, Dresden, pp. 401–412.
Kühnau R., 1929, Mittelschlesische Sagen geschichtlicher Art, Breslau.
Lexikon, 2004, Lexikon der christlichen Ikonographie, vol. 1–8, ed. E. Kirschbaum, Rom–Freiburg–Basel–Wien.
Marshall P.E., 2007, The Motte in Great Britain: a Summary, [in:] Motte – Turmhügelburg – Hausberg. Zum europäischen Forschungsstand eines mittelalterlichen Burgentypus, eds. S. Felgenhauer-Schmiedt, P. Csendes, A. Eibner, Wien, pp. 21–28.
McNeill T.E., 2007, Recent research into Irish mottes, [in:] Motte – Turmhügelburg – Hausberg. Zum europäischen Forschungsstand eines mittelalterlichen Burgentypus, eds. S. Felgenhauer-Schmiedt, P. Csendes, A. Eibner, Wien, pp. 9–20.
Merrifield R., 1988, The archaeology of ritual and magic, New York.
Meulemeester de J., 2007, Motten in den (ehemaligen) Niederlanden. Ein Überblick aufgrund rezenter Ausgrabungen, [in:] Motte – Turmhügelburg – Hausberg. Zum europäischen Forschungsstand eines mittelalterlichen Burgentypus, eds. S. Felgenhauer-Schmiedt, P. Csendes, A. Eibner, Wien, pp. 29–46.
Młynarska-Kaletynowa M., 2003, Osadnictwo w okolicach Środy w XII/XIII do ok. połowy XIV w. Mapa nr 3, [in:] Atlas historyczny miast polskich, vol. 4: Śląsk, 2: Środa Śląska, eds. R. Eysymontt, M. Goliński, W. Ziółkowski, Toruń.
Moepert A., 1935, Die Ortsnamen des Kreises Neumarkt in Geschichte und Sprache, Breslau.
Moepert A., 1940, Graf Andreas Ranzki und Propst Johann von Ruda, ihr Besitz und ihr Geschlecht. Ein Beitrag zur Herkunftsfrage der von Borche, Brauchitsch und Rheinbaben, Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens, vol. 74, pp. 69–94.
Murray H.K., Murray J.C., Cameron N.M., Cripps J.A., Cullen I., Ellis B.M.A., Fisher I., Goodall A.R., Goodall I.H., Graves C.P., Hamilton-Dyer S., Mccormick F., Spearman R.M., Stones J., Thain S., Trewin N.H., 1993, Excavations at Rattray, Aberdeenshire. A Scottish deserted burgh, Medieval Archaeology, vol. 37 (1), pp. 109–218.
Nadolski A., Kosiorek A., 1986, Szczątki zbroi średniowiecznej z grodziska w Borówku, [in:] Studia nad kulturą materialną wieków od XIV do XVI, ed. T. Poklewski, Wrocław, pp. 33–41.
Niegoda J., 1999, Naczynia ceramiczne, [in:] Ze studiów nad życiem codziennym w średniowiecznym mieście. Parcele przy ulicy Więziennej 10–11 we Wrocławiu, eds., C. Buśko, J. Piekalski, Wratislavia Antiqua, 1, Wrocław, pp. 157–182.
Niegoda J., Piekalski J., 1997, Późnośredniowieczna ceramika wrocławska z działki mieszczańskiej przy ul. Igielnej 8, Studia Archeologiczne, vol. 39, pp. 169–191.
Nowakowski D., 2008, Siedziby książęce i rycerskie księstwa głogowskiego w średniowieczu, Wrocław.
Nowakowski D., 2017, Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne, Wrocław.
Nowosielska-Sobel J., Tyszkiewicz J., Wiszewski P., 2019, Między panem, opatem i… autostradą: dzieje gminy Kostomłoty, Wrocław.
Nyrek A., 1992, Kultura użytkowania gruntów uprawnych, lasów i wód na Śląsku od XV do XX wieku, Wrocław.
Pfeiffer G., 1929, Das Breslauer Patriziat im Mittelalter, Breslau.
Piekalski J., Wachowski K., 2009, Wende des 15. und 16. Jahrhunderts in den Städten Schlesiens, zwischen Tradition und Wandel. Archäologie des 15. und 16. Jahrhunderts, [in:] Tübinger Forschungen zur historischen Archäologie, eds. B. Scholkmann et al., Tübingen, pp. 409–420.
Poisson J.-M., 2007, Mottes castrales et autres fortifications médiévales de terre et de bois: état de la quéstion en France, [in:] Motte – Turmhügelburg – Hausberg. Zum europäischen Forschungsstand eines mittelalterlichen Burgentypus, eds. S. Felgenhauer-Schmiedt, P. Csendes, A. Eibner, Wien, pp. 47–60.
Pringle D., 1998, A castle in the sand: mottes in the crusader east, Château Gaillard, Etudes de castellologie médiévale, vol. 18, pp. 187–191.
Pusch O., 1988, Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741, vol. 3, Dortmund.
Regesty, 1992, Regesty śląskie 4: 1358–1359, ed. W. Korta, Wrocław.
Rheinbaben-Warmbrunn von K., 1898, Famielienbuch der von Rheinbaben. Zu Nutz und Frommen Aller, die den Namen führen, vol. 1, München.
Rutkowski J., 1950, Rys historyczny wsi na Śląsku, [in:] Gospodarstwo wiejskie na ziemiach zachodnich i północnych. Materiały opracowane w latach 1946–1950, vol. 3, Warszawa, pp. IV–1–36.
Ruttkay A., 1979, Stredoveké umelecké remeslo, Bratislava.
Rzeźnik P., Trzciński M., 1996, Późnośredniowieczna ceramika ze wsi Rusko, gm. Strzegom, z badań w 1994 roku, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, vol. 37, pp. 301–314.
Sachse C.R., 2000, Sachsenspiegel oder Sächsisches Landrecht: zusammengestellt mit dem Schwäbischen nach dem Cod. Pal. 167, unter Vergleichung des Cod. pict. 164, mit Übers. u. reichhaltigem Repertorium (reprinted from the 1848 edition), Leipzig.
Schnyder R., 2011, Mittelalterliche Ofenkeramik, vol. 2: Der Zürcher Bestand in den Sammlungen des Schweizerischen Nationalmuseums, Zürich.
Słownik etymologiczny, 1986, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, F–G, vol. 3, eds. S. Rospond, H. Borek, Warszawa–Wrocław.
Stoksik H., Rzeźnik P., 2008, Problem funkcji domieszek nietypowych w garncarstwie średniowiecznym na Śląsk, Zeszyty Naukowo-Artystyczne ASP we Wrocławiu, Dyskurs, vol. 8, pp. 171–186.
Szajt J., 2021, Kultura stołu mieszczańskiego na Śląsku w późnym średniowieczu i we wczesnej nowożytności na tle europejskim, Wratislavia Antiqua, 24, Wrocław.
Szulc H., 1963, Osiedla podwrocławskie na początku XIX wieku, Wrocław.
Turska K., 1987, Ubiór dworski w Polsce w dobie pierwszych Jagiellonów, Wrocław.
Wachowski K., 2005, Ażurowe okucia pasa rycerskiego z Europy Środkowowschodniej, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, vol. 47, pp. 145–160.
Wójcik M.L., 2018, Pieczęcie rycerstwa śląskiego w dobie przedhusyckiej, vol. 2, Kraków–Wrocław.
Wulff O., 1918, Kaiser-Friedrich-Museum. Kriegszuwachs in der altchristlich-byzantinischen Skulpturen-sammlung, Amtliche Berichte aus den Königlichen Kunstsammlungen, 39 (11), pp. 239–256.
Yapp W.B., 1987, Medieval knowledge of birds as shown in bestiaries, Archives of Natural History, 14 (2), pp. 175–210.
Zabiela G., 2007, Mottes and bailey in Lithuania, [in:] Motte – Turmhügelburg – Hausberg. Zum europäischen Forschungsstand eines mittelalterlichen Burgentypus, eds. S. Felgenhauer-Schmiedt, P. Csendes, A. Eibner, Wien, pp. 307–314.
Zieliński Ch., 1959, Sztuka sakralna, Poznań–Warszawa–Lublin.
Zimmermann E., 1994, Rozpoznawanie fajek pochodzących z wytwórni w Rościnie i Zborowskiem, [in:] E. Zimmernann, Fajki gliniane, Gdańsk, pp. 55–57.
Żerelik R., 2009, Zmiany krajobrazu w północnej części powiatu średzkiego od XVIII do XX w. w świetle źródeł kartograficznych (na przykładzie Wielkiego Stawu w Szczepanowie), [in:] Śląsk w czasie i przestrzeni, Spotkania Dolnośląskie, eds. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, Wrocław, pp. 23–36.
Żerelik R., 2018, Szczepanów. Wielkie dzieje dolnośląskiej wsi, Kraków–Wrocław.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Lech Marek, Paweł Duma
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Stats
Number of views and downloads: 153
Number of citations: 0
