Naczynia białoszare w Pucku i na Pomorzu Gdańskim – rodzime czy obce. Próba identyfikacji jednego z nurtów późnośredniowiecznej wytwórczości garncarskiej

Michał Starski

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AHP.2013.009

Abstrakt


W artykule scharakteryzowane zostały naczynia białoszare wyróżnione podczas badań archeologicznych prowadzonych w Pucku oraz w kilku innych miastach Pomorza Gdańskiego (ryc. 1–10). Ich analiza pozwoliła podjąć próbę identyfikacji jednego z nurtów późnośredniowiecznej wytwórczości garncarskiej, a w szczególności jego rodzimego bądź obcego pochodzenia na omawianym obszarze.

Ze względu na małą liczbę publikacji, w których podjęto wątek występowania naczyń białoszarych za punkt wyjścia do rozważań określonych w tytule obrano naczynia ceramiczne pozyskane podczas badań archeologicznych w Pucku. Wśród ponad 6500 późnośredniowiecznych wyrobów garncarskich zidentyfikowano 278 takich egzemplarzy, głównie garnków (93,2%), nieliczne misy (5,8%), pokrywki oraz dzban (ryc. 3), które datowano od połowy XV do 1. połowy XVI wieku. U schyłku późnego średniowiecza stanowiły one prawie 10% ogółu używanych w Pucku naczyń ceramicznych (ryc. 2). Określono je jako białoszare ze względu na białą, kremową lub jasnoszarą barwę powierzchni, a użyty w odniesieniu do nich nowy termin wynikał z konieczności odróżnienia od ceramiki białej wykonanej z gliny kaolinitowej znanej z terenu Kielecczyzny i Małopolski. Do wyrobu naczyń białoszarych użyto bowiem specyficznych glin żelazistych odznaczających się niewielką zawartością tlenków żelaza, wynoszącą około 2,9% (ryc. 5, tab. 1). Na tle pozostałych wyrobów garncarskich z Pucka odznaczały się one zastosowanym surowcem, zdobieniem – w postaci malatury umieszczonej w górnej części brzuśca – nieco inaczej ukształtowanymi wylewami (ryc. 4:10) oraz wypałem w atmosferze redukcyjnej, jednak bez siwieni, a czyli odymiania w końcowej fazie wypalania. Powyższe argumenty dały podstawy do przypuszczania, że za cechami tymi stoi inna niż lokalna, tradycja garncarska. Uznano zatem, że naczynia białoszare z Pucka to wyroby sprowadzane spoza omawianego ośrodka.

Zagadnienie identyfikacji miejsc ich pochodzenia nie prezentuje się jednak jednoznacznie na tle dostępnej bazy źródłowej z Pomorza Gdańskiego i spoza niego. Utrudnia to także różna terminologia stosowana do określenia tych wyrobów. Na podstawie dostępnych informacji można jednak stwierdzić, że podobne naczynia pojawiają się wśród znalezisk w miastach – Gdańsku, Chojnicach, Człuchowie i Tucholi oraz na zamkach w Człuchowie i Osieku (ryc. 9, 10). We wszystkich przypadkach ich udział wynosi podobnie jak w Pucku do kilku procent. Generalnie wyroby te są podobne do puckich w ocenie makroskopowej i w zakresie kształtów wylewów. W pozostałych miastach pomorskich, tj. Lęborku, Bytowie i Skarszewach, nie stwierdzono naczyń białoszarych czy w ogóle białych. W odniesieniu do kolejnych miejscowości – Świecia, Nowego, Gniewu, Tczewa, Starogardu Gdańskiego, Helu i Debrzna – nie odnotowano ich w publikacjach lub brakuje do prowadzonych tam badań jakiejkolwiek literatury. Opierając się na tych jedynie cząstkowych danych można wstępnie stwierdzić, że wyroby białoszare są obce w miastach Pomorza Gdańskiego. Nie można jednak w obecnej chwili jednoznacznie ustalić, że mamy do czynienia z importami spoza tego regionu, czy też z innego nierozpoznanego dotychczas lokalnego ośrodka garncarskiego.

Produkcja naczyń białych potwierdzona jest natomiast poza Pomorzem Gdańskim. Na warsztaty garncarskie z podobnymi wyrobami natrafiono na terenie Bydgoszczy i Płocka. Pojedyncze naczynia z Bydgoszczy są w ocenie makroskopowej podobne do puckich. Jeśli chodzi o wyroby białe, bardzo licznie wyrabiane w Płocku, to są one w znacznej części inne niż egzemplarze puckie. Budzą skojarzenia także z wyrobami małopolskimi znanymi z licznych miasteczek jak choćby z Chęcin, Łagowa, Iłży, Solca nad Wisłą. Można zatem zakładać, że u schyłku późnego średniowiecza naczynia białoszare były obce na Pomorzu Gdańskim. Liczyć się także należy z występowaniem na jego obszarze naczyń białych i białoszarych, czyli przynajmniej dwóch odrębnych nurtów produkcji reprezentowanych przez podobne w barwie wyroby garncarskie. Na podstawie obecnego stanu wiedzy o tych naczyniach nie można jednak wskazać konkretnego miejsca ich produkcji. Dostępne dane wskazują, że docierały z południa, z ziem Królestwa Polskiego. Powody pojawienia się tych naczyń na Pomorzu Gdańskim w 2. połowie XV wieku są najpewniej związane z rozwojem kontaktów handlowych wzdłuż szlaku wiślanego, coraz intensywniejszych po wojnie trzynastoletniej i z dostarczaniem wyrobów rzemieślniczych głównie do Gdańska. Naczynia białoszare stanowią zatem obcy nurt wobec miejscowej wytwórczości, ale objęty handlem regionalnym lub ponadregionalnym, a więc rodzimy w kulturze materialnej ziem polskich u schyłku późnego średniowiecza i w czasach wczesnonowożytnych. Niewątpliwie zatem ich identyfikacja powinna wiązać się z badaniami rozległego rynku wewnętrznego Królestwa Polskiego i późniejszej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Stanowi ona także perspektywiczny dla archeologii późnego średniowiecza i czasów nowożytnych przyczynek do rekonstrukcji lokalnych kontaktów handlowych i rynku zbytu na obszarze dawnych ziem polskich.

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Biskup M. 1978 Pod panowaniem krzyżackim – od 1308 r. do 1454 r., [w:] Historia Gdańska, t. 1, red. E. Cieślak, Gdańsk, s. 129–236.

Bogucka M. 1962 Gdańsk jako ośrodek produkcyjny w XIV–XVII w., Warszawa.

Choińska E. 1971 Osadnictwo wczesno- i późnośredniowieczne w Świeciu nad Wisłą w świetle badań w latach 1959–1960, Pomorania Antiqua, t. 3, s. 385–474.

Choińska-Bochdan E. 1990 Z badań nad początkami Gniewu nad Wisłą, Pomorania Antiqua, t. 14, s. 51–99.

Czaja R. 2006 Strefa bałtycka w gospodarce europejskiej w XIII–XV wieku ze szczególnym uwzględnieniem Prus Krzyżackich, [w:] Ziemie polskie wobec Zachodu. Studia nad rozwojem średniowiecznej Europy, red. S. Gawlas, Warszawa, s. 195–246.

Dąbrowska M., Gajewska M., Kruppé J. 1968 Solec nad Wisłą, pow. Lipsko. Badania wykopaliskowe w latach 1964–1966, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. 16, nr 1, s. 108–140.

Dąbrowska M., Gajewska M., Kruppé J. 1993 Późnośredniowieczne naczynia gliniane. Charakterystyka i analiza źródeł [w:] Sandomierz. Badania 1969–1973, t. 1, red. S. Tabaczyński, Warszawa, s. 235–237.

Dereń J., Stoch L., Żaki A. 1970 O surowcach i technologii wyrobu tak zwanej ceramiki białej, Kwartalnik Nauki i Techniki, t. 14, s. 95–104.

Dygo M. 2006 Wschód i zachód. Gospodarka Europy w XIV–XV wieku, [w:] Ziemie polskie wobec Zachodu. Studia nad rozwojem średniowiecznej Europy, red. S. Gawlas, Warszawa, s. 117–194.

Gaimster D. 1999 Der Keramikmarkt im Ostseeraum 1200 bis 1600: exportkeramik als Indikator fur Fernhandelsbeziehungen und die Wanderung des hansischen Handwerks und der Wohnkultur, [w:] Lübecker Kolloquium zur Stadtarchäologie im Hanseraum II: Der Handel, red. M. Gläser, Lübeck, s. 99–111.

Gajewska M. 1961 Materiały archeologiczne do dziejów późnośredniowiecznego garncarstwa Kielecczyzny, [w:] Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu, t. 1, red. Z. Kamieńska, Warszawa–Wrocław–Kraków, s. 245–255.

Gajewski L. 1959 Materiały do późnośredniowiecznego garncarstwa wiejskiego w Małopolsce, Materiały Archeologiczne, t. 1, s. 343–351.

Hadamik Cz. 2005 Ekspansja ceramiki białej na przykładzie Chęcin, [w:] Naczynia białe w Polsce południowej i środkowej. Wstęp do problematyki badawczej. Materiały z konferencji zorganizowanej w Łagowie w dniu 6 maja 2005 roku, red. A. Buko, L. Kajzer, Kielce–Łagów, s. 41–72.

Hołubowicz W. 1950 Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, Toruń.

Hunicz A. 1984 Studia z archeologii średniowiecznego Lublina, Studia i Materiały PKZ, Warszawa.

Kaźmierczyk J. 1970 Wrocław lewobrzeżny we wczesnym średniowieczu. Część druga, Wrocław.

Kochanowski M. 1995 Z nowych odkryć archeologicznych na obszarze Starego Miasta w Tczewie, Pomorania Antiqua, t. 16, s. 299–325.

Kochanowski M. 2004 Quod hodie non est, cras edit. O potrzebie dalszych badań archeologicznych nad średniowiecznym Starogardem Gdańskim, [w:] Archaeologia et historia urbana, red. R. Czaja i in., Elbląg, s. 175–180.

Kociszewski L., Kruppé J. 1973 Badania fizykochemiczne ceramiki warszawskiej XIV–XVII wieku, [w:] Studia i materiały z historii kultury materialnej, red. Z. Kamieńska, t. 47, Wrocław.

Kościński B. 2003 Badania w obrębie średniowiecznego Portu Gdańskiego (stan. 103 – Zielona Brama w Gdańsku), [w:] XIII Sesja Pomorzoznawcza, t. 2, red. H. Paner, M. Fudziński, Gdańsk, s. 357–383.

Kruppé J. 1967 Garncarstwo warszawskie w wiekach XIV i XV, Wrocław.

Kurowicz P. 2005 Sieradzkie i Wieluńskie – północny zasięg występowania ceramiki białej, [w:] Naczynia białe w Polsce południowej i środkowej. Wstęp do problematyki badawczej. Materiały z konferencji zorganizowanej w Łagowie w dniu 6 maja 2005 roku, red. A. Buko, L. Kajzer, Kielce–Łagów, s. 153–160.

Kwapieniowa M., Lenkiewicz T., Nowogrodzka B., Radwański K., Wałowy A. 1968 Badania na Okole w Krakowie w 1963 r. (wykop IV na Skarpie), Materiały Archeologiczne, t. 9, s. 203–288.

Małecki J. 1968 Związki handlowe miast polskich z Gdańskiem w XVI i pierwszej połowie XVII wieku, Wrocław.

Michniewicz J. 2008 Petrografia i geochemia średniowiecznych naczyń ceramicznych pocho-dzących z zamku oraz miasta lokacyjnego Puck, maszynopis w archiwum Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Milewska M. 1993 Zamek w Skarszewach. Próba rekonstrukcji dziejów założenia, Pomorania Antiqua, t. 15, s. 141–153.

Schultz F. 2011 Dzieje powiatu wejherowskiego i puckiego, tłum. W. Sawicki, W. Szreniawski, red. R. Biskup, Gdańsk–Puck–Wejherowo.

Starski M. 2003 Późnośredniowieczne naczynia ceramiczne z badań archeologicznych przy ul. Powroźniczej na Głównym Mieście w Gdańsku, maszynopis w archiwum Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Starski M. 2009a Uwagi o późnośredniowiecznej wytwórczości garncarskiej na Pomorzu Gdańskim, Archaeologia Historica Polona, t. 18, s. 75–95.

Starski M. 2009b Późnośredniowieczne naczynia gliniane z zamku w Pucku, Studia i Materiały Archeologiczne, t. 14, s. 195–284.

Starski M. 2010 Archeolog w piwnicach czyli o wykopaliskach w dawnej Oberży Pod Złotym Lwem, Zapiski Puckie, R. 2010, z. 9, s. 24–30.

Starski M. 2011 Dzieje rynku w Pucku, Światowit, t. 8, fasc. B, s. 149–161, pl. 65–79.

Starski M. 2012 Wyroby garncarskie z późnośredniowiecznego Pucka. Studium mało-miasteczkowej wytwórczości na Pomorzu Gdańskim, maszynopis rozprawy doktorskiej w archiwum Instytutu Archeologii UW, Warszawa.

Sulkowska-Tuszyńska K. 2008 Bydgoski warsztat garncarski z około XVI wieku (część I – naczynia), Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu, t. 13, s. 11–22.

Sulkowska-Tuszyńska K. 2009 Gdyby te garnki potrafiły mówić ... Bydgoski warsztat garncarski z około XVI wieku (część II), Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu, t. 14, s. 11–18.

Tandecki J. 2004 Stellung der Handwerker und Ihrer Zünfte in den hansischen Stadten – soziale Wirklichkeit und Ihre Wahrnehmung, [w:] Das Bild und die Wahrnehmung der Stadt und der stadtischen Gesselschaft im Hanseraum im Mittelalter und in der frühen Neuzeit, red. R. Czaja, Toruń, s. 179–194.

Trzeciecka A., Trzeciecki M. 2002 Późnośredniowieczne naczynia gliniane. Z badań na terenie Centrum Dominikańskiego w Gdańsku – działki Szklary 1–Szklary 5, [w:] Dominikańskie Centrum św. Jacka w Gdańsku. Badania archeologiczne, t. 2, red. A. Gołembnik, Światowit, Suplement, Ser. P, t. 9, Warszawa, s. 135–205.

Trzeciecki M. 2005 Ceramika biała w średniowiecznym i nowożytnym Płocku, [w:] Naczynia białe w Polsce południowej i środkowej. Wstęp do problematyki badawczej. Materiały z konferencji zorganizowanej w Łagowie w dniu 6 maja 2005 roku, red. A. Buko, L. Kajzer, Kielce–Łagów, s. 73–83.

Trzeciecki M. 2009 Stare i nowe w garncarstwie wczesnośredniowiecznego Płocka, [w:] Stare i nowe w średniowieczu, red. S. Moździoch, Wrocław, s. 187–228.

Verhaeghe F. 1999 Trade in ceramics in the North Sea region, 12th to 15th centuries: a methodological problem and a few pointers, [w:] Lübecker Kolloquium zur Stadtarchäologie im Hanseraum II: Der Handel, red. M. Gläser, Lübeck, s. 139–167.

Wałowy A. 1979 Późnośredniowieczne garncarstwo krakowskie w świetle źródeł archeologicznych, Materiały Archeologiczne, t. 19, s. 5–162.

Źródła 1911 Źródła dziejowe, t. 23: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. 12: Prusy Królewskie, wyd. J. T. Baranowski, Warszawa.






Partnerzy platformy czasopism