Średniowieczne znaki pielgrzymie z Einsiedeln w zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku

Henryk Paner

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AHP.2013.008

Abstrakt


W zbiorach Muzeum Archeologicznego w Gdańsku znajduje się dziewięć pamiątek pielgrzymich pochodzących z Einsiedeln w Szwajcarii, przy czym wszystkie to znaki pielgrzymie wykonane metodą odlewu z cyno-ołowiu. Zostały one odkryte w trakcie ratowniczych badań wykopaliskowych prowadzonych systematycznie na terenie Gdańska od roku 1988 (Paner 1988, s. 11–88). Dwa z nich pochodzą z Wyspy Spichrzów, jeden z dzielnicy Długie Ogrody, dwa z Lastadii, trzy ze Starego Miasta oraz jeden z Głównego Miasta.

Prezentowane w niniejszym artykule plakietki upamiętniają okoliczności związane z konsekracją klasztoru Benedyktynów w Einsiedeln przez biskupa Konrada z Konstancy.W noc z 13 na 14 września 948 roku, poprzedzającą konsekrację tej kaplicy miał ją wyświęcić sam Chrystus wraz z towarzyszącym mu aniołem, a biskup po przybyciu następnego dnia do świątyni usłyszał następujące słowa: „Odstąp bracie – bóg sam wyświęcił kaplicę”. W literaturze przedmiotu opisane wyżej znaki znane są jako „typ święcenia anioła” (niem. Engelweihe) i wielokrotnie występują w postaci odlewów na XV-wiecznych dzwonach kościelnych. W końcu XIV wieku Einsiedeln było jednym z ważniejszych ośrodków pielgrzymkowych, gdzie pierwszy cud zanotowano w roku 1388, a o popularności tego miejsca może świadczyć liczba sprzedawanych tu znaków pielgrzymich, których w 1466 roku w ciągu dwóch tygodni sprzedano nie mniej niż 130 000.

Plakietki z Einsiedeln znalezione w Gdańsku pochodzą z różnych części miasta (Wyspa Spichrzów, Stare i Główne Miasto, Lastadia, ulica Szafarnia). Mimo ich pozornie dużego rozrzutu znaki z ulicy Szafarnia (1), Wyspy Spichrzów (2) oraz Lastadii (2) usytuowane są w samym sercu średniowiecznego portu gdańskiego, zaś ze Starego Miasta raczej na jego obrzeżach, z czego dwa znaleziono na terenach między zamkiem krzyżackim a północno-wschodnimi peryferiami tej dzielnicy. Znaleziska wydobyto z różnych kontekstów – na Wyspie Spichrzów z obrębu podwórka i drewnianego spichlerza (brak zabudowy mieszkalnej), w przypadku Lastadii – z rejon portu Przy Starej Motławie oraz miejsca naprawy i budowy statków (brak zabudowy mieszkalnej), z ulicy Szafarnia – z rejonu portu przy kanale Nowej Motławy. Na Starym Mieście były to relikty zabudowy mieszkalnej ze schyłku średniowiecza i początków okresu nowożytnego oraz wypełnisko niewielkiego kanału uchodzącego do rzeki Raduni, na Główny Mieście zaś pozostałości zabudowy mieszkalnej z XV wieku. Niestety, żaden z kontekstów znalezionych w Gdańsku znaków pielgrzymich z Einsiedeln nie dostarczył informacji niezbędnych do bardziej precyzyjnego datowania, niemniej wszystkie mieszczą się w przedziale chronologicznym przyjętym dla nich w literaturze – tj. od schyłku XIV po XV wiek.

Wielu mieszkańców Gdańska i Pomorza pielgrzymowało do Einsiedeln, ale również wielu pielgrzymów przybywało do Gdańska z innych regionów Europy, wykorzystując dogodne połączenia transportowe. Być może to właśnie znaczenie Gdańska na transportowych szlakach Europy stanowi, obok kilku innych powodów, o tak wielkiej liczbie znajdowanych tu średniowiecznych pamiątek pielgrzymich z zachodnioeuropejskich sanktuariów, w tym także tych z Einsiedeln.

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Andersson L. 1989 Pilgrimsmärken och vallfart. Medeltida pilgrimskultur i Skandinavien, Lund Studies in Medieval Archaeology, t. 7, Lund.

Bettin H., Volksdorf D. 2002 Pielgrzymki w testamentach mieszczan stralsundzkich jako zwierciadło mieszczańskiej religijności, [w:] Kult św. Jakuba Większego apostoła w Europie Środkowo-Wschodniej, red. R. Knapiński, Lublin, s. 211–233.

Beuningen van H. J. E., Koldeweij A. M. 1993 Heilig en Profaan. 1000 Laatmiddeleeuwse Insignes uit de collectie H. J. E. van Beuningen, Rotterdam Papers 8, Cothen.

Beuningen van H. J. E., Koldeweij A. M., Kicken D. 2001 Heilig en Profaan. 1200 Laatmiddeleeuwse Insignes uit openbare en particular collecties, Rotterdam Papers 12, Cothen.

Böck H. 1991 Einsiedeln. Das Kloster und seine Geschichte, Zürich.

Cauwenbergh E. 1922 Les pèlerinages expiatoires et judiciaires dans le droit communal de la Belgique au Moyen âge, Receuil de travaux publiés par les membres des Conférences d’Histoire et de Philologie 48, Leuven.

Haasis-Berner A. 2006 Pilgerzeichen zwischen Main und Alpen, [w:] Wallfahrten in der europäischen Kultur. Pilgrimage in European Culture, red. D. Doležal, H. Kühne, Europäiche Wallfahrtsstudien, t. 1, Frankfurt am Main, s. 237–252.

Heeringen van R. M., Koldeweij J., Gaalman A. A. G. 1987 Heiligen uit de modder. In Zeeland gevonden pelgrimstekens, Utrecht–Zutphen.

Koldeweij A. M. 1999 Lifting the Veil on Pilgrim Badges, [w:] Pilgrimage explored, red. J. Stopford, York, s. 161–188.

Koldeweij A. M. 2006 Foi et bonne fortune, Arnhem.

Köster K. 1957 Meister Tilman von Hachenburg. Studien zum Werk eines mittelrheinischen Glockengießers des fünfzehnten Jahrhunderts. Mit besonderer Berücksichtigung der als Glockenzier verwendeten mittelalterlichen Pilge – und Wallfahrtszeichen, Jahrbuch der Hessischen Kirchengeschichtlichen Vereinigung, t. 8, s. 1–206.

Köster K. 1972 Mittelalterliche Pilgerzeichen und Wallfahrtsdevotionalien, [w:] Rhein und Maas. Kunst und Kultur 800–1400 (Ausstellungskatalog Köln 1972), red. A. Legner, Köln.

Kubicki R. 2006 Testamenty elbląskie z XIV–początków XVI w., Rocznik Elbląski, t. 20, s. 199–208.

Kubicki R. 2010 Pielgrzymki w testamentach mieszczan elbląskich w XV–początkach XVI w., [w:] Z dziejów średniowiecza. Pamięci profesora Jana Powierskiego (1940–1999), red. W. Długokęcki, Gdańsk, s. 179–188.

Kwiatkowski S. 1990 Klimat religijny w diecezji pomezańskiej u schyłku XIV i w pierwszych dziesięcioleciach XV wieku, Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, R. 84, z. 1, Toruń.

Lustenberger O. 2000 Bild und Abbild. Einsiedler Pilgerzeichen, Einsiedler (Gnaden)-Kapellen, Einsiedler Gnadenbilder. Ein Forschungsbericht, Sankt Meginrat.

Paner A., Paner H. 1998 Gdańszczanie na pielgrzymkowych szlakach XIV i XV wieku, [w:] Gdańsk średniowieczny w świetle najnowszych badań archeologicznych i historycznych, red. H. Paner, Gdańsk, s. 167–183.

Paner H. 1993a Wyspa Spichrzów w Gdańsku, Pomorania Antiqua, t. 15, s. 155–188.

Paner H. 1993b Badania ratownicze na Starym Mieście w Gdańsku w 1990 roku, Gdańsk stanowisko 2, [w:] Sprawozdania Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, nr 18, s. 53–56.

Paner H. 1993c The Industrial Heritage of Granary Island, [w:] Preservation of the Industrial Heritage – Gdańsk outlook, International Seminar – European Workshop, Gdańsk, s. 125–131.

Paner H. 1997a The Archaeology of Gdańsk [w:] Lübecker Kolloquim zur Stadtarchäologie im Hanseraum I: Stand, Aufgaben und Perspektiven, t. 1, red. M. Gläser, Lübeck, s. 277–291.

Paner H. 1997b Z badań archeologicznych Gdańska. Historia i aktualności, Rocznik Gdański, 57/1, s. 7–35.

Paner H. 2009 Archeologia Gdańska w latach 1988–2005, [w:] Archeologia Gdańska, t. 1, red. H. Paner, Gdańsk, s. 11–88.

Paszkiewicz B. 2005 Katalog zabytków numizmatycznych z badań archeologicznych przy ul. Tartacznej 2 (SAZ 255/04/04), część 1, maszynopis w archiwum Muzeum Archeologicznego w Gdańsku, Gdańsk.

Paszkiewicz B. w druku Materiały numizmatyczne i metrologiczne ze stanowiska Szafarnia w Gdańsku (SAZ 255/100/05), [w:] Archeologia Gdańska, t. 5, red. H. Paner, Gdańsk.

Plötz R. 1981 Kirchliche Kunst des Mittelalters und der Reformationzeit, Lübeck.

Samsonowicz H. 2002 Kult św. Jakuba i szlaki Jakubowe w Polsce, [w:] Kult św. Jakuba Większego apostoła w Europie Środkowo-Wschodniej, red. R. Knapiński, Lublin.

Spencer B. 1968 Medieval pilgrim badges. Some general observations illustrated mainly from English sources, [w:] Rotterdam Papers. A contribution to medieval archaeology, red. J. G. N. Renaud, Rotterdam, s. 137–153.

Spencer B. 1998 Pilgrim Souvenirs and Secular Badges, Medieval Finds from Excavations in London 7, London.

Viaenne A. 1937 Strafbedevaarten in de rechtspraak van het O. L. Vrouvekapittel te Kortrijk, Annales de la Société d’Émulation de Bruges 80, Bruges.

Warncke J. 1930/1931 Mittelalterliche Pilgerzeichen aus Lübeck und Lauenburg, Nordelbingen 8, s. 158–183.

Witkowska A. 1995 Peregrinatio religiosa w średniowiecznej Europie, [w:] Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze średniowiecznej Europy, red. H. Manikowska, H. Zaremska, Warszawa, s. 9–16.

Wittstock J. 1982 Pilgerzeichen und andere Wallfahrtsdevotionalien in Norddeutschland, [w:] Aus dem Alltag der mittelalterlichen Stadt, Hefte des Focke-Museums 62, red. R. Pohl-Weber, Bremen, s. 193–200.

Wittstock J. 1984 Pilgerzeichen in Lübeck. Alte und Neue Funde, Lübecker Schriften zur Archäologie und Kunstgeschichte 8, s. 15–21.






Partnerzy platformy czasopism