Na ratunek dzieciom

Otwockie placówki „Centosu” podczas II wojny światowej

Abstrakt

Artykuł przedstawia losy działającego w Otwocku w latach 1928–1942 Zakładu Leczniczo-Wychowawczego utworzonego z inicjatywy Związku Centrali Towarzystw Opieki nad Sierotami Żydowskimi Rzeczypospolitej Polskiej „Centos”. Ta żydowska organizacja prowadziła sierocińce, organizowała doraźną pomoc, leczenie, a nawet kolonie dla dzieci zaniedbanych. Zakład, powszechnie nazywany otwockim „Centosem”, był pierwszą i do wybuchu wojny jedyną w Polsce placówką tego typu przeznaczoną dla żydowskich dzieci z zaburzeniami psychicznymi i niepełnosprawnością intelektualną. W „Centosie” stosowano nowoczesne metody wychowawcze, oparte na indywidualnym podejściu do dzieci, w tym elementy systemu korczakowskiego. Rankiem 1 września 1939 roku niemiecki bombowiecz rzucił swój śmiercionośny ładunek na budynki „Centosu”. Wskutek bombardowania zginęło dziesięcioro dzieci, a 40 innych osób zostało rannych. Po utworzeniu w Otwocku getta placówka znalazła się w części nazywanej „dzielnicą kuracyjną”. Dzięki poświęceniu i zaangażowaniu personelu pedagogicznego i administracyjnego Zakład dotrwał do dnia zagłady getta, mimo skrajnie ciężkich warunków. Podczas akcji likwidacyjnej większość podopiecznych została wysłana wraz z mieszkańcami Otwockado obozu zagłady Treblinka. Niektóre relacje mówią jednak, że część dzieci rozstrzelano i pochowano na miejscu. Grupie tej towarzyszyli do końca wychowawcy. Jak do tej pory nie udało się potwierdzić, żeby ktokolwiek z podopiecznych Zakładu z czasów okupacji przeżył wojnę.