Ewolucja czy rewolucja? Alfred Jan Kołder i architektoniczna modernizacja Krosna w dwudziestoleciu międzywojennym
DOI:
https://doi.org/10.12775/SP.2026.006Słowa kluczowe
Alfred Jan Kołder, Stanisław Kostka Bergman, Krosno, modernizm, architektura międzywojenna, miasto-ogród, archiwum prywatne, inwentaryzacja zabytkówAbstrakt
Ewolucja czy rewolucja? Alfred Jan Kołder i architektoniczna modernizacja Krosna w dwudziestoleciu międzywojennym
Artykuł podejmuje problematykę przemian architektonicznych i urbanistycznych Krosna w okresie dwudziestolecia międzywojennego, analizując je przez pryzmat działalności budowniczego miejskiego, Alfreda Jana Kołdera (1900–1945). Podstawę źródłową badań stanowiła inwentaryzacja obszernego, prywatnego archiwum twórcy. Pozwoliła ona na weryfikację dotychczasowych ustaleń i odrzucenie tezy o gwałtownej, modernistycznej rewolucji na rzecz płynnej ewolucji form (od historyzmu po zradykalizowaną awangardę). W tekście zestawiono wizje urbanistyczne Romana Felińskiego (koncepcja „miasta-ogrodu”) z autorską praktyką projektową Kołdera oraz ukazanym na zasadzie kontrastu, eklektycznym i zachowawczym podejściem Stanisława Kostki Bergmana. Analiza spuścizny Kołdera dowodzi również wyraźnej dwutorowości jego warsztatu, w którym inżynieryjny rygor nierozerwalnie przenikał się z autonomiczną, artystyczną twórczością rysunkową.
Bibliografia
Materiały źródłowe:
Archiwum Państwowe w Rzeszowie – Oddział w Sanoku
Zespół – Akta Miasta Krosna, sygn. 60/1167/0/1/15, Protokoły posiedzeń Rady Miejskiej 1923–1925.
Zespół – Akta Miasta Krosna, sygn. 60/1167/0/1/16, Protokoły posiedzeń Rady Miejskiej 1926–1929, Protokół z posiedzenia Rady Miejskiej w Krośnie z 26 kwietnia 1928 r.
Zespół – Akta Miasta Krosna, sygn. 60/1167/0/1/17, Protokoły posiedzeń Rady Miejskiej 1930–1933 oraz Wniosek Magistratu w sprawie umowy z inż. R. Felińskim.
Zespół – Akta Miasta Krosna, sygn. 60/1167/0/1/47, Akta wyboru radnych miejskich, członków Zarządu Miejskiego i ławników (1927–1939), Protokół z posiedzenia Komitetu [Rozbudowy Miasta] z 18 kwietnia 1934 r.
Zespół – Akta Miasta Krosna, sygn. 60/1167/0/3/123, Statystyka ruchu budowlanego w Krośnie (1931–1936).
Zespół – Akta Miasta Krosna, sygn. 60/1167/0/3/167, Sprawozdanie techniczne do planu zabudowania miasta Krosna projektowanego i opracowanego przez architekta dyplomowanego inżyniera Romana Felińskiego, 1929.
Archiwum Narodowe w Krakowie:
Zespół – Spuścizna profesora Adolfa Szyszko-Bohusza, sygn. 29/651/0/–/119 (Różne [m.in. szkice pensjonatu dr. A. Urbana w Żegiestowie Zdroju], 1916–1948).
Zespół – Spuścizna profesora Adolfa Szyszko-Bohusza, sygn. 29/651/0/–/221 (Dom Zdrojowy w Żegiestowie, 1928).
Zespół – Spuścizna profesora Adolfa Szyszko-Bohusza, sygn. 29/651/0/–/222 (Pensjonat Kotulskiego [w Żegiestowie], 1928–1931).
Zespół – Spuścizna profesora Adolfa Szyszko-Bohusza, sygn. 29/651/0/–/223 (Pensjonat Urbana [w Żegiestowie], 1928–1931).
Archiwum Narodowe w Krakowie – Oddział w Nowym Sączu:
Zespół – ŻEGIESTÓW ZDRÓJ Spółka z o.o. w Żegiestowie Zdroju, sygn. 31/490/0, Dokumentacja techniczna Domu Zdrojowego w Żegiestowie i Pijalni Anna, 1927.
Archiwum Państwowe w Przemyślu:
Zespół – Archiwum Geodezyjne, sygn. 56/126/0/-/0815M, Stadt Krosno sammt der Ortschaft Guzikowka in Galizien Jasloer Kreis, 1851.
Archiwum prywatne rodziny Kołderów:
Kompletna spuścizna architektoniczna i aktowa Alfreda Jana Kołdera (zbiór nieuporządkowany, obejmujący m.in. plany, szkice, kalki, ozalidy, korespondencję, kosztorysy, fotografie i autorskie notatki z lat ok. 1924–1945).
Plan budowy domu 4-mieszkaniowego p. Kazimierza Adamika w Krośnie (ok. 1930 r.).
Pensjonat WPP. Lisowskich w Żegiestowie-Zdroju, poszyt i luzy (kalki, ozalidy, notatki), 1931 r.
Pensjonat Dr. A. Urbana „Warszawianka” w Żegiestowie, proj. A. Szyszko-Bohusz, poszyt i luzy (ozalidy, kalki, korespondencja, rachunki), 1928–1935.
Budowa Zakładu Zdrojowego w Żegiestowie, proj. A. Szyszko-Bohusz, ozalidy, kalki, rękopisy, maszynopisy (dziennik budowy, kosztorys, notatki), 1927–1928.
Relacje i wywiady:
Relacja wnuka architekta, Andrzeja Kołdera, wywiad autorski przeprowadzony 15 października 2023 r.
Prace drukowane:
Bereś E., 2008, Krosno i jego samorząd w dobie autonomii galicyjskiej, Wydawnictwo Ruthenus, Krosno.
Całek A., 2013, Biografia naukowa: od koncepcji do narracji. Interdyscyplinarność, teorie, metody badawcze, Kraków.
Egzamin dojrzałości w Wyższej Szkole Przemysłowej w Krakowie, „Głos Narodu”, 1921, R. 29, nr 169 z 28 lipca, s. 2.
Feliński R., 1916, Budowa miast, Lwów.
Feliński R., 1935, Miasta, wsie, uzdrowiska w osiedleńczej organizacji kraju, Warszawa.
Franaszek P., 2016, Rozwój gospodarczy Galicji na przełomie wieków XIX i XX, [w:] Polacy i świat, kultura i zmiana: studia historyczne i antropologiczne ofiarowane profesor Halinie Florkowskiej-Frančić, pod red. J. Lencznarowicza, J. Pezdy, A. Zięby, Księgarnia Akademicka, Kraków, s. 175–191.
Gałęzowski J. (red.), 1916, Odbudowa polskiego miasteczka. Projekty domów, nakładem Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Wsi i Miast, Kraków.
Gąsowski T., 1995, Ze studiów nad urbanizacją podkarpacia w XIX wieku, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 3, pod red. S. Cynarskiego, Rzeszów, s. 73–116.
Giza J., 2013, Organizacja „Wolność” – konspiracja i kombatanctwo, „Sowiniec”, nr 43, s. 81–102.
Homola I., 1972, Krosno i powiat krośnieński w latach 1772–1914, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 1, pod red. J. Garbacika, Kraków, s. 235–276.
Jacobs J., 2017, Wielkie małe plany. Zbiór krótkich tekstów, Warszawa.
Jarząbek M., 2021, Dziedzictwo – zarys historii słowa i pojęcia. Studium metod historii pojęć a badanie „przeszłości w teraźniejszości”, „Historyka. Studia metodologiczne”, t. 51.
Jędruch D., 2015, Zbrodnia przebaczona – rola dekoracji w architekturze modernistycznej na przykładzie twórczości Le Corbusiera, [w:] Ornament i dekoracja dzieła sztuki. Studia z historii sztuki, pod red. J. Daranowskiej-Łukaszewskiej, A. Dworzak, A. Betleja, Warszawa, s. 433–445.
Kandydaci listy narodowej nr 4 w okręgu przemyskim, 3. Stanisław Bergman, „Ziemia Przemyska”, R. 16, 1930, nr 60 z 25 października, s. 3.
Kępkowicz A., Sosnowska M., Woźniak-Kostecka I., 2021, Modernizm między budynkami, Warszawa.
Kiryk F., 1973, Krosno w okresie międzywojennym (1918–1939), [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 2 (1918–1970), pod red. J. Garbacika, Kraków, s. 48–101.
Konopka J., 1928, Gazownictwo polskie i jego rozwój w świetle liczb i wykresów, nakładem Związku Gospodarczego Gazowni i Zakładów Wodociągowych w Państwie Polskiem, Warszawa.
Kozakiewicz S. (red.), 1969, Słownik terminów sztuk pięknych, Warszawa.
Krasnowolski B., 2011, Szkoła Przemysłowa w Krakowie. Początki instytucji i historia budowy gmachów, „Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa”, nr 29, s. 251–269.
Kunińska M., 2015, Zanim ornament stał się zbrodnią: historia zmian postaw wobec kategorii ornamentum jako historia drogi do teorii modernistycznej, [w:] Ornament i dekoracja dzieła sztuki. Studia z historii sztuki, pod red. J. Daranowskiej-Łukaszewskiej, A. Dworzak, A. Betleja, Warszawa, s. 421–432.
Lewicki J., 2007, Roman Feliński architekt i urbanista. Pionier nowoczesnej architektury, Wydawnictwo Neriton, Warszawa.
Łakomy K., 2012, Układy willowo-ogrodowe miast epoki przemysłowej, a problematyka zróżnicowania cech i wartości, [w:] Wartościowanie w ochronie i konserwacji zabytków, pod red. B. Szmygina, Warszawa–Lublin, s. 115–120.
Łopatkiewicz P., 2025, Gmach dawnej Szkoły Realnej – obecnego Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Krośnie – i jego budowniczy Bolesław Mańkowski, „Studia Pigoniana”, nr 8, s. 141–162.
Malicki Z., Zwolińska K., 1999, Słownik terminów plastycznych, Warszawa.
Miasto-ogród, 1912, „Architekt”, z. 8, s. 82–83.
Olszewski A. K., 1967, Nowa forma w architekturze polskiej 1900–1925. Teoria i praktyka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Osóbka P., 2008, Rozwój Żegiestowa w XX wieku, „Almanach Muszyny”, s. 133–144.
Piątkowski K., 1918, Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskiem, nakładem Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego, Cieszyn.
Płowiec K., 2025, Żegiestów-Zdrój 1846–2026. Od odkrycia źródeł do nowoczesnego uzdrowiska, Towarzystwo Przyjaciół Doliny Popradu, Żegiestów.
Pszczółkowski M., 2016, Kresy nowoczesne. Architektura na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej 1921–1939, Księży Młyn Dom Wydawniczy, Łódź.
Raszka J., 2005, Pamiętnik artysty rzeźbiarza, Społeczny Komitet Odbudowy Pomnika Legionistów Śląskich, Cieszyn.
Rogala-Lewicka A., 1936, Z dziejów Krosna, „Ziemia: ilustrowany miesięcznik krajoznawczy”, R. XXVI, nr 10–11, s. 234–238.
Sanocka B., 2000, Architektura willowa międzywojennego Krosna i jej twórcy, „Rzeszowska Teka Konserwatorska”, t. 2, s. 133–156.
Sanocka B., 2002, Architektura willowa Krosna pierwszej połowy XX wieku na tle gospodarczego, kulturalnego i urbanistycznego rozwoju miasta, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 4, pod red. F. Leśniaka, Krosno, s. 217–272.
Saryusz-Zaleski W., 1930, Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804–1929 ze szczególnem uwzględnieniem historji rozwoju S.A.L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper, Kraków.
Skorowidz gminny Galicyi: opracowany na podstawie wyników spisu ludności z dn. 31.12.1900, 1907, Wiedeń.
Solewski R., 2018, Dziedzictwo i dzieło sztuki. Jako odpowiedź i jako dar, [w:] #Dziedzictwo i odpowiedź w sztuce współczesnej, pod red. Ł. Murzyna, R. Solewskiego, S. Stankiewicza, B. Stano, Kraków, s. 87–96.
Szczepański A., 1916, Rozwój przemysłu Galicji. Dotychczasowe drogi i wytyczne na przyszłość, Lwów.
Szczerski A., 2010, Modernizacje. Sztuka i architektura w nowych państwach Europy Środkowo-Wschodniej 1918-1939, Muzeum Sztuki, Łódź.
Szczerski A. (red.), 2013, Modernizmy. Architektura nowoczesności w II Rzeczypospolitej, t. 1, Kraków i województwo krakowskie, Kraków.
Szczerski A., 2019, Sztuka i architektura, czyli w poszukiwaniu stylu II RP, [w:] Tożsamość. 100 lat polskiej architektury, pod red. B. Stelmacha i K. Andrzejewskiej-Batko, Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki, Warszawa, s. 37–43.
Szmidt K. J., 2016, Naukowe biografie twórców i kryteria ich poprawności albo głos w obronie biografii „nienaukowych”, [w:] Biograficzne badania nad twórczością. Teoria i empiria, pod red. M. Modrzejewskiej-Świgulskiej, Łódź, s. 35–49.
Ustawa z dnia 15.03.1883. Zmieniająca i uzupełniająca ustawę przemysłową, 1883, [w:] Dziennik Ustaw Państwowych dla Królestw i Krajów w Radzie Państwa Reprezentowanych, Wiedeń, s. 113–116.
Ustawa z 12. sierpnia 1866, 1909, [w:] Zbiór ustaw i rozporządzeń administracyjnych, t. 1, Ustawy konstytucyjne i ustawodawstwo gminne, oprac. przez J. Piwockiego, Lwów, s. 339.
Ustawa z dnia 13. marca 1889, 1909, [w:] Zbiór ustaw i rozporządzeń administracyjnych, t. 1, Ustawy konstytucyjne i ustawodawstwo gminne, oprac. przez J. Piwockiego, Lwów, s. 413.
W Wyższej Szkole Przemysłowej w Krakowie, „Goniec Krakowski”, 1921, R. 4, nr 205 z 31 lipca, s. 6.
Wiśniewski M., 2013, Architektura uzdrowisk Beskidu Sądeckiego, [w:] Modernizmy. Architektura nowoczesności w II Rzeczypospolitej, t. 1, Kraków i województwo krakowskie, pod red. A. Szczerskiego, Kraków, s. 311–338.
[Zubrzycki Sas J.], 1911, Matnia. Rzecz o godności „stanu architektonicznego”, Drukarnia „Czasu”, Kraków.
Żmuda-Pałka M., 2020, Funkcjonowanie uzdrowiska Żegiestów-Zdrój w okresie międzywojennym jako istotne uwarunkowanie dla charakteru współczesnych procesów rewitalizacyjnych, „Turystyka Kulturowa”, nr 6 (117), s. 103–114.
Pobrania
Sklep wydawnictwa:
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 19
Liczba cytowań: 0
