Kult św. Jakuba Większego w Krośnie
Dawny kościół pw. św. Jakuba i św. Jana Ewangelisty na Przedmieściu Węgierskim (ok. 1510–1770)
DOI:
https://doi.org/10.12775/SP.2026.003Słowa kluczowe
kult św. Jakuba Starszego w Krośnie, kościół św. Jakuba w Krośnie, dzwon „Jakub” z Równego, kult elitarny, synkretyzm religijny, szlaki jakubowe południowej Polski, badania jakuboweAbstrakt
Kult św. Jakuba Większego w Krośnie. Dawny kościół pw. św. Jakuba i św. Jana Ewangelisty na Przedmieściu Węgierskim (ok. 1510–1770)
23 kwietnia 1515 roku sufragan krakowski, biskup Jan Amicinus, w obecności – jak się wydaje, dość nielicznej, choć niewątpliwie elitarnej – grupy wiernych dokonał konsekracji nowo wzniesionego kościoła św. Jakuba Większego w Krośnie. Niniejsza praca ma na celu odtworzenie historii i wyglądu świątyni, wyróżniającej się unikatowymi w regionie cechami architektonicznymi, oraz zbadanie charakteru i zasięgu kultu patrona pielgrzymów na terenie miasta aż do likwidacji kościoła u schyłku XVIII wieku. Analizie poddano ponadto inskrypcję na dzwonie „Jakub”, odlanym w 1514 roku, prawdopodobnie na potrzeby kościoła św. Jakuba. Jej treść, stanowiąca wyjątkowy w kampanologii obszaru Małopolski przykład synkretyzmu religijnego, rzuca światło na specyfikę środowiska czcicieli św. Jakuba w okresie wyznaczającym cezurę między średniowieczem a epoką renesansu na południowo-wschodnich rubieżach kraju. Na użytek niniejszego badania autor posłużył się źródłami archiwalnymi dotyczącymi kościoła św. Jakuba Apostoła, opierając się w szczególności na aktach wizytacji kanonicznej przeprowadzonej w 1745 roku przez biskupa W.H. Sierakowskiego. Materiały te, analizowane przez pryzmat opracowań bibliograficznych oraz uzupełnione badaniami terenowymi, umożliwiły powiązanie kultu apostoła i jego materialnych śladów z innymi przejawami życia religijnego, kulturalnego i artystycznego regionu. Gwałtowny wzrost zainteresowania pielgrzymkami do Santiago de Compostela na przestrzeni ostatnich piętnastu lat zaowocował pojawieniem się licznych prac poświęconych kultowi jakubowemu w całej Europie, w tym również w Polsce. Niniejsza praca stanowi próbę zaakcentowania roli Ziemi Krośnieńskiej w tym kontekście.
Bibliografia
Źródła archiwalne:
Archiwum Archidiecezjalne w Przemyślu, Visitatio et status ecclesiarium decanatus Crosnensis R. D. Venceslai Sierakowski Ep. Prem. a. D. 1745, sygn. 171.
Archiwum Prowincji Krakowskiej Braci Mniejszych Kapucynów w Krakowie, Klasztor, kościół, zabudowania gosp. i ogród OO. Kapucynów w Krośnie n. Wisłokiem po 1950, sygn. AKKR 108.
Opracowania:
Adamowicz J., 2021, Ołtarz Wita Stwosza. Efekt zakończonych prac badawczych konserwatorskich prowadzonych w latach 2015–2021, „Rocznik Krakowski”, t. 87, s. 9–37.
Ataman J., 1960, Akta wizytacyjne diecezji przemyskiej do końca XVIII wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 1, nr 2, s. 32–44.
Borcz H., 1981, Bractwa religijne w kościołach parafialnych diecezji przemyskiej w okresie przedrozbiorowym, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, t. 28, z. 4, s. 77–90.
Borcz H., 2009, Rzeszowsko-tyczyńskie Bractwo Kapłańskie pod patronatem Ducha Świętego i Maryi Panny od XV do XVIII stulecia, „Roczniki Historii Kościoła”, t. 1 (56), s. 129–162.
Brykowski R., 1976, Drewniana architektura kościelna w diecezji przemyskiej, „Nasza Przeszłość”, t. 46, s. 53–100.
Brykowski R., 1981, Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XV wieku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wyd. PAN, Wrocław.
Bukowski W., Dybaś B., Noga Z. (red.), 2014, Galicja na józefińskiej mapie topograficznej 1779–1783, t. 5, cz. B, wyd. Societas Vistulana, Kraków, ark. 88, 89.
Castro A., 1948, España en su historia. Cristianos, moros y judíos, ed. Losada, Buenos Aires.
Dzieduszycki M., 1868, Żywot Wacława Hieronima Sierakowskiego arcybiskupa lwowskiego, nakł. Wydawnictwa Dzieł Tanich i Pożytecznych, Kraków.
Gadomski J., 1997, Obraz Koronacji Matki Boskiej z XV wieku w kościele parafialnym w Krośnie, [w:] Kościół farny w Krośnie – pomnik kultury artystycznej miasta: materiały z sesji naukowej, Krosno listopad 1996, pod red. P. Łopatkiewicza, Muzeum Rzemiosła w Krośnie, Krosno, s. 97–107.
Gancarski J., Leszczyński T., 2019, Krosno w średniowieczu, [w:] Krosno. Miasto i ludzie, pod red. J. Kułakowskiej-Lis i F. Tereszkiewicza, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Stanisława Pigonia, Krosno, s. 12–55.
Garbacik J., 1972, Zabudowa Krosna w XVI wieku, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu (do roku 1918), t. 1, pod red. J. Garbacika, Kraków, s. 119–167.
Gembický J., 2005, Bells and Magic, [w:] The Role of Magic in the Past. Learned and Popular Magic, Popular Beliefs and Diversity of Attitudes, red. B. Szeghyová, Bratislava, s. 186–199.
Głowacki Z., 2005, Tajemniczy dzwon z Wietrzna dzwoni w Równem, „Niedziela Przemyska”, nr 6, s. VIII.
Grzebień L., 2002, Niezachowany kościół jezuicki w Krośnie nad Wisłokiem, „Roczniki Humanistyczne”, t. 50, z. 4, s. 283–294.
Hofman M., 2023, Wizytacje kanoniczne parafii Żurawica w okresie staropolskim ze szczególnym uwzględnieniem wizytacji biskupa Jerzego Albrechta Doenhoffa (1640–1702), [w:] Dzieje Żurawicy. Studia i materiały, t. 4, red. M. Hofman, Żurawica, s. 181–196.
Kazimierczak J.G., 2011, Święty Jakub w opowieściach apokryficznych, [w:] Wpływ Świętego Roku Jakubowego na rozwój kultu i Drogi św. Jakuba, red. A. Jackowski, F. Mróz, I. Hodorowicz,wyd. Czuwajmy, Kraków, s. 69–78.
Kiryk F., 1995, Bractwo Kapłańskie, [w:] Sanok. Dzieje miasta, pod red. F. Kiryka, Kraków, s. 244–249.
Kłopotek R., 2015, Geneza i działalność bractw kościelnych w Europie i w Polsce do końca XVIII wieku, „Studia Gdańskie”, t. 37, s. 219–233.
Kocańda P., Rogóż J., 2022, Results of archaeological supervision over work on 3 Maja and Kolejowa Street in Biecz, Gorlice district in 2017, „Acta Archaeologica Carpathica”, t. 57, s. 143–184.
Kornecki M., 1987, Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Leśniak F., 1992, Krosno w czasach Odrodzenia: studia nad społeczeństwem miasta, „Prace Monograficzne Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie”, nr 142, Kraków.
Leśniak F., 2002, Duchowni i mieszczanie w Krośnie w XVI i pierwszych dziesięcioleciach XVII wieku, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 4, pod red. F. Leśniaka, Krosno, s. 7–66.
Leśniak F., 2010, Elita intelektualna miasta. Pisarze miejscy i nauczyciele w Krośnie (do 1630), [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 5, pod red. F. Leśniaka, Krosno, s. 21–61.
Lis A., 2012, Szklenie okien w średniowieczu i nowożytności w Polsce, „Świat Szkła”, nr 3, s. 24–27.
Litak S., 2004, Parafie w Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku: struktura, funkcje społeczno-religijne i edukacyjne, KUL, Lublin.
Łopatkiewicz P., 1996, Zabytki plastyki gotyckiej województwa krośnieńskiego. Rzeźba drewniana. Malarstwo tablicowe, Muzeum Rzemiosła w Krośnie, Krosno.
Łopatkiewicz P., 2007, Malarstwo w Krośnie w pierwszej połowie XVI wieku, Muzeum Rzemiosła w Krośnie, Krosno.
Łopatkiewicz P., 2012, O konsekracji kościoła parafialnego w Krośnie w 1512 roku, [w:] Kościół parafialny Świętej Trójcy w Krośnie w panoramie dziejów miasta : materiały z konferencji naukowej zorganizowanej w 500 rocznicę konsekracji kościoła, przeprowadzonej przez Macieja Drzewickiego w 1512 roku, Krosno 21 września 2012, pod red. P. Łopatkiewicza, „Prace Naukowo-Dydaktyczne PWSZ w Krośnie”, t. 58, Krosno, s. 13–23.
Łopatkiewicz P, 2024, Tryptyk z kościoła parafialnego w Krośnie w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu, [w:] Późne średniowiecze w Karpatach, pod red. J. Gancarskiego, Muzeum Podkarpackie w Krośnie, Krosno s. 181–200.
Łopatkiewicz P., Łopatkiewicz T., 2005, Stanisława Tomkowicza Inwentarz zabytków powiatu krośnieńskiego. Z rękopisów Autora wydali i własnymi komentarzami opatrzyli Piotr i Tadeusz Łopatkiewiczowie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków.
Łopatkiewicz T, 1997, Kościół farny w Krośnie – najstarsza nekropolia miasta, [w:] Kościół farny w Krośnie – pomnik kultury artystycznej miasta: materiały z sesji naukowej, Krosno listopad 1996, pod red. P. Łopatkiewicza, Muzeum Rzemiosła w Krośnie, Krosno, s. 141–162.
Magiera A., 2021, Ostatnie lata funkcjonowania kościoła i parafii pw. św. Jakuba Starszego na krakowskim Kazimierzu (1758–1787), „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, t. 116, s. 269–293.
Mróz F., 2020, El Camino de Santiago en Polonia, „Compostela”, nr 62, s. 62–66.
Niewęgłowski W.A., 1998, Leksykon świętych, PWN, Warszawa.
Perzanowska A., 2012, Starodruki z fary krośnieńskiej w Muzeum Narodowym w Muzeum Narodowym w Krakowie, [w:] Kościół parafialny Świętej Trójcy w Krośnie w panoramie dziejów miasta. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej w 500 rocznicę konsekracji kościoła, przeprowadzonej przez Macieja Drzewickiego w 1512 roku, Krosno 21 września 2012, pod red. P. Łopatkiewicza, „Prace Naukowo-Dydaktyczne PWSZ w Krośnie”, t. 58, Krosno, s. 39–62.
Quirini-Popławska D., 1973, Studia nad szkolnictwem krośnieńskim. Studenci krośnieńscy w Akademii Krakowskiej w czasach Odrodzenia, [w:] Krosno. Studia z dziejów miasta i regionu, t. 2, pod red. J. Garbacika, Kraków, s. 332–362.
Rodríguez Peinado L., 2013, La Virgen de la Leche, en Revista Digital de Iconografía Medieval, vol. V, n.º 9, pp. 1–11.
Rozynkowski W., 2011, O najstarszych śladach kultu św. Jakuba Większego na Pomorzu Gdańskim i w Ziemi Chełmińskiej, [w:] Wpływ Świętego Roku Jakubowego na rozwój kultu i Drogi św. Jakuba, red. A. Jackowski, F. Mróz, I. Hodorowicz, wyd. Czuwajmy, Kraków, s.133–150.
Sarna W., 1890, O farze i dzwonach krośnieńskich, odbitka z „Gwiazdy Katolickiej”, Lwów, s. 1–39.
Sarna W., 1891, Kościoły i klasztory reguły ś. ojca Franciszka w ziemiach polskich, odbitka z „Dzwonka”, Kraków, s. 7–15.
Sarna W., 1898, Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl.
Sarna W., 1910, Dzieje dyecezyi przemyskiej obrządku łac[ińskiego]. Cz. 2, Episkopat przemyski o. ł., Przemyśl.
Suárez Otero J., 2021–2022, Dando voz al silencio: una revisión arqueológica del enigma jacobeo, „Boletín avriense”, nr 51/52, s. 225–282.
Szydłowski T., 1922, Dzwony starodawne : z przed r. 1600 na obszarze b. Galicji / napodst. materjałów zebr. i oprac. przez Karola Badeckiego, Feliksa Koperę, Stanisława Tomkowicza oraz własnych zred. i opatrzył wstępem Tadeusz Szydłowski; z rys. Andrzeja Olesia i Wiesława Zarzyckiego, Kraków.
Śliwa T., 2011, Sierakowski Wacław Hieronim (1700–1780), [w:] Przemyski słownik biograficzny, t. 2, red. L. Fac, T. Pudłocki, A. Siciak, Przemyśl, s. 122–126.
Śnieżyńska-Stolotowa E., Stolot F., 1977, Katalog zabytków sztuki w Polsce (seria nowa), t. 1, Województwo krośnieńskie, z. 1, Krosno, Dukla i okolice, Warszawa.
Tomkowicz S., 1900, Z protokołów posiedzeń Grona (Posiedzenie dnia 28 października 1893), [w:] Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej, t. 1, Kraków.
Voragine Jakób de, 1922, Złota legenda, Poczet pierwszy. Przeł. i wstępem opatrzył Leopold Staff, Warszawa.
Voragine Jakub de, 1956, Złota legenda. Wybór, tłum. Janina Pleziowa, oprac. Marian Plezia,Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa.
Vorágine Santiago de la., 1982, La leyenda dorada, vol. 2. Trad. José Manuel Macías, Alianza Editorial, Madrid.
Źródła internetowe
Geoportal.gov.pl, URL: https://mapy.geoportal.gov.pl/imap/Imgp_2.html?gpmap=gp0
Jan Przyjaciel (Amicinus) z Krakowa (Id: 2036132), [w:] Corpus Academicum Cracoviense (CAC), URL: http://cac.historia.uj.edu.pl/osoba/2036132_Jan_Przyjaciel_Amicinus_z_Krakowa
Oficina de acogida del Peregrino, URL: https://oficinadelperegrino.com/en/statistics-2
Paweł Prokler z Krosna, syn Jana (Id: 2009870), [w:] Corpus Academicum Cracoviense (CAC), URL: http://cac.historia.uj.edu.pl/osoba/2009870_Pawe%C5%82_Prokler_z_Krosna_syn_Jana
Voragine Jakub de, Legenda aurea [ok. 1485–1490], rękopis, Biblioteka Narodowa w Warszawie, sygn. Rps BOZ 11, URL: https://polona.pl/item-view/c77c9ea2–5fd5–4c0e-ab9c-f031c9aa5918?page=347
Pobrania
Sklep wydawnictwa:
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 25
Liczba cytowań: 0
