Namuliska jaskiń środkowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej jako cenne depozyty źródeł archeologicznych i przyrodniczych
DOI:
https://doi.org/10.12775/KOSMOS.2026.006Słowa kluczowe
Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, jaskinie, namuliska, osadnictwo pradziejowe, ochrona jaskińAbstrakt
Namulisko jaskiniowe to przeważnie gliniasty osad wypełniający próżnie jaskiniowe, będący mieszaniną nierozpuszczalnych produktów wietrzenia wapieni, materiału naniesionego z zewnątrz oraz odłamków pochodzących ze ścian i stropów jaskiń i schronisk. Ich badanie ma ogromne znaczenie dla wielu dyscyplin naukowych, głównie archeologii, paleozoologii i geologii. Dla archeologa szczególnie ważne są relikty pobytu człowieka, w postaci poziomów kulturowych, utworzonych przez paleniska, relikty obiektów mieszkalnych czy artefakty. Umożliwiają one przeprowadzenie paleohistorycznych interpretacji od paleolitu środkowego po średniowiecze i nowożytność.
W Polsce szczególne znaczenie ma badanie jaskiń i schronisk na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, ponieważ łagodniejszy niż w Tatrach czy Pieninach klimat, umożliwiał okresowe zamieszkiwanie tych obiektów przez ludzi podczas plejstocenu, a podatne na procesy krasowe jurajskie wapienie, powodowały powstanie miąższych osadów jaskiniowych, w których zachowały się relikty plejstoceńskiej fauny oraz ludzkich obozowisk.
W artykule zostaną zaprezentowane sedymenty jaskiniowe w których zachowały się poziomy kulturowe, w środkowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, w rejonie dolin: Białki, Wodącej i Udorki.
Bibliografia
Cyrek, K., 1994. Wyniki badań wykopaliskowych w schronisku skalnym Krucza Skała (stanowisko 1) w Kostkowicach, województwo częstochowskie, w 1991 roku, w: Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1991-1992, Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska, Katowice, s. 34–42.
Cyrek, K., 2002, (Red.). Jaskinia Biśnik. Rekonstrukcja zasiedlenia jaskini na tle zmian środowiska przyrodniczego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.
Cyrek, K., 2009. Archaeological studies in caves of the Częstochowa Upland, w: Stefaniak, K., Tyc, A., Socha, P. (Red.), Karst of the Częstochowa Upland and of the Eastern Sudetes. Palaeoenvironments and protection, Studies of the Faculty of Earth Sciences University of Silesia, nr 56, Zoological Institute University of Wrocław, Sosnowiec, Wrocław, s. 145–160.
Cyrek, K., 2022a. Spatial characteristics of the site, w: Cyrek, K., Sudoł-Procyk, M., Czyżewski, Ł. (Red.), Late Magdalenian Campsite in a Krucza Skała Rockshelter, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń, s. 35-48.
Cyrek, K., 2022b. Radiocarbon dating and Magdalenian chronology of the settlement at Krucza Skała Rockshelter, w: Cyrek, K., Sudoł-Procyk, M., Czyżewski, Ł. (Red.), Late Magdalenian Campsite in a Krucza Skała Rockshelter, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń, s. 53-56.
Cyrek, K., 2013, (Red.). Jaskinia Biśnik. Wczesny środkowy paleolit. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.
Cyrek, K., Nadachowski, A., Madeyska, T., Bocheński, Z., Tomek, T., i in., 2000. Excavation in the Deszczowa Cave (Kroczyckie Rocks, Częstochowa Upland, Central Poland), Folia Quaternaria 71, 5–84.
Cyrek, K., Socha, P., Stefaniak, K., Madeyska, T., Mirosław-Grabowska, J., i in., 2010. Palaeolithic of Biśnik Cave (southern Poland) within the environmental background, Quaternary International 220, 5–30. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2009.09.014
Cyrek, K., Sudoł, M., 2009. Środkowy paleolit w jaskini Biśnik na tle zmian środowiska przyrodniczego, w: Domańska, L., Kittel, P., Forysiak J. (Red.), Środowisko – Człowiek – Cywilizacja, tom 2, Seria wydawnicza Stowarzyszenia Archeologii Środowiskowej, Środowiskowe uwarunkowania lokalizacji osadnictwa, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, s. 15-27.
Cyrek, K., Sudoł, M., 2010. Zmiany w zasiedleniu Jaskini Biśnik w plejstocenie, Annales UMCS, sectio B, 65 (2), 57-68.
Cyrek, K., Sudoł, M., Czyżewski, Ł. A., Osipowicz, G., Grelowska, M., 2014. Middle Palaeolithic cultural levels from Middle and Late Pleistocene sediments of Biśnik Cave, Poland, Quaternary International 326-327, 20–63. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2013.12.014
Cyrek, K., Sudoł-Procyk, M., Czyżewski Ł., (Red.), 2022. Late Magdalenian Campsite in a Krucza Skała Rockshelter, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń.
Cyrek K., Sudoł-Procyk M., 2026. Biśnik Cave, w: Sobkowiak-Tabaka (Red.), Exploring Prehistoric Poland, vol. I, s. 41-48.
Krajcarz, M. T., Bosák, P., Šlechta, S., Pruner, P., Komar, i in., 2014. Sediments of the Biśnik Cave (Poland): lithology and stratigraphy of the Middle Palaeolithic site, Quaternary International 326-327, 6–19. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2013.10.017
Krajcarz, M. T., Cyrek, K., 2011. The age of the oldest Paleolithic assemblages from Biśnik Cave (southern Poland) in the light of geological data, Przegląd Archeologiczny 59, 55–74.
Krajcarz, M.T., Cyrek, K., Krajcarz, M., Mroczek, P., Sudoł, M., i in., 2016. Loess in a cave – Lithostratigraphic and correlative value of loess and loess-like horizons in caves of Kraków-Częstochowa Upland (Poland), Quaternary International 399, 13-30. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2015.08.069
Krajcarz, M., Krajcarz, M.T., Baca, M., Popović, D., Sudoł-Procyk, M., 2022a. Hieny jaskiniowe z Jaskini Perspektywicznej, w: Tyc, A., Krajcarz, M. T., Sudoł-Procyk, M., Krajcarz, M. (Red.), Materiały 56. Sympozjum Speleologicznego, Podlesice 13–16.10.2022, Sekcja Speleologiczna Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, Kraków, s. 72-73.
Krajcarz, M.T., Krajcarz, M., Sudoł-Procyk, M., 2022b. Stanowisko B.2. Jaskinia Perspektywiczna, w: Tyc, A., Krajcarz, M. T., Sudoł-Procyk, M., Krajcarz, M. (Red.), Materiały 56. Sympozjum Speleologicznego, Podlesice 13–16.10.2022, Sekcja Speleologiczna Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, Kraków, s. 22-27.
Krajcarz, M.T., Krajcarz, M., Sudoł-Procyk, M., 2022c. Stanowisko B.5. Schronisko w Smoleniu III, w: Tyc, A., Krajcarz, M. T., Sudoł-Procyk, M., Krajcarz, M. (Red.), Materiały 56. Sympozjum Speleologicznego, Podlesice 13–16.10.2022, Sekcja Speleologiczna Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, Kraków, s. 34-38.
Krajcarz, M.T., Krajcarz, M., Sudoł-Procyk, M., Cyrek K., 2022d. Stanowisko B.6. Jaskinia Biśnik, w: Tyc, A., Krajcarz, M. T., Sudoł-Procyk, M., Krajcarz, M. (Red.), Materiały 56. Sympozjum Speleologicznego, Podlesice 13–16.10.2022, Sekcja Speleologiczna Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, Kraków, s. 38-42.
Krajcarz, M., Makowiecki, D., Krajcarz, M.T., Masłowska, A., Baca, M., i in., 2016. On the Trail of the Oldest Domestic Cat in Poland. An Insight from Morphometry, Ancient DNA and Radiocarbon Dating, International Journal of Osteoarchaeology 26, 912–919. https://doi.org/10.1002/oa.2471
Krajcarz, M. T., Szymanek, M., Krajcarz, M., Pereswiet-Soltan, A., Alexandrowicz, W. P., i in., 2020. Shelter in Smoleń III – A unique example of stratified Holocene clastic cave sediments in Central Europe, a lithostratigraphic stratotype and a record of regional paleoecology, PLoS ONE 15(2), e0228546. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0228546
Mazza, P.A., Stefaniak, K., Capalbo, C., Cyrek K., Czyżewski Ł., i in., 2022. Taphonomic analysis of the MIS 4–3 (Late Pleistocene) faunal assemblage of Biśnik Cave, Southern Poland: Signs of a human-generated depot of naturally shed cervid antlers?, Quaternary International 633, 52-79. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2021.10.008
Sudoł, M., Bokiniec, E., Krajcarz, M., Krajcarz, M.T., Trojan, A., i in., 2015. Human activity traces from Shelter in Smoleń III (central part of Kraków-Częstochowa Upland) from the last centuries of antiquity, Przegląd Archeologiczny 63, 177-193 .
Sudoł, M., Cyrek, K., 2015. Osadnictwo paleolityczne na Wyżynie Ryczowskiej (środkowa część Wyżyny Częstochowskiej), Acta Universitatis Nicolai Copernici, Archeologia XXXIV, 43-82.
Sudoł, M., Krajcarz, M. T., Krajcarz, M., 2013. Jaskinia Perspektywiczna – nowe stanowisko paleolityczne w dolinie Udorki (Wyżyna Częstochowska), w: Tyc, A., Gradziński, M. (Red.), Materiały 47. Sympozjum Speleologicznego, Olsztyn, 17-20.10.2013 r., Sekcja Speleologiczna Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, Kraków, s. 75–76.
Sudoł, M., Krajcarz, M.T., Krajcarz, M., 2016. Wyniki interdyscyplinarnych badań Jaskini Perspektywicznej (Wyżyna Częstochowska) w latach 2014-2016, w: Urban, J. (Red.), Materiały 50. Sympozjum Speleologicznego, Kielce-Chęciny, 20-23.10.2016, Sekcja Speleologiczna Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, Kraków, s. 145-146.
Sudoł-Procyk, M., 2020. Magdalenian settlement in the south-estern part of the Ryczów Upland (Polish Jura). New data and the importance of the region, Anthropologie. International Journal of Human Diversity And Evolution, LVIII/2-3, 285-302. https://doi.org/1026720/anthro.20.06.12.1
Sudoł-Procyk, M., 2024. Aktywność człowieka w jaskiniach południowej części Wyżyny Częstochowskiej w pradziejach, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 66 (2024), 17-33. https://doi.org/10.34616/ssa.2024.66.17.33
Wiśniewski, A., Krajcarz, M. T., Moska, P., Marciszak, A., Kobyłka, A., i in., 2026. The oldest remains of the Levallois technology in Central Europe: new data from Biśnik Cave, Poland, Quaternary Science Reviews, 388 (2026), 110010, 1-26. https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2026.110010
Wojenka, M., 2022. The Krucza Skała Rockshelter in late Prehistory and in the Middle Ages, w: Cyrek, K., Sudoł-Procyk, M., Czyżewski, Ł. (Red.), Late Magdalenian Campsite in a Krucza Skała Rockshelter, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń, s. 99-116.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 KOSMOS
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 4
Liczba cytowań: 0