Ordynacje i instrukcje jako źródła do dziejów prawa szpitalnego Gdańska w XVII i XVIII w.
DOI:
https://doi.org/10.12775/GNH.2025.04Słowa kluczowe
szpitalnictwo doby nowożytnej, opieka nad ubogimi w Gdańsku, prawo szpitalneAbstrakt
Artykuł analizuje gdańskie zabytki prawa szpitalnego XVII–XVIII w. (ordynacje i instrukcje) jako system wewnętrznych aktów normatywnych regulujących funkcjonowanie fundacji opiekuńczych w mieście o świeckiej jurysdykcji, lecz głęboko zakorzenionym w tradycji chrześcijańskiej. Akty te obejmowały regulacje majątkowe, organizacyjne, moralne i penalne, stanowiąc zarazem narzędzie zarządcze i kodeks etyczny wspólnoty pensjonariuszy. Fundamentem relacji prawnej była umowa dożywocia (wkupne), która przenosiła majątek pensjonariusza pod pełny zarząd fundacji, zapewniając w zamian dożywotnie utrzymanie i opiekę. Prowizorzy – jako organ wykonawczy i quasi-sądowy – łączyli kompetencje legislacyjne, administracyjne i dyscyplinarne, realizując przepisy prawne bez możliwości apelacji do instancji zewnętrznej. System sankcji miał charakter symboliczno-materialny (pozbawienie świadczeń, relegacja), a jego celem była ochrona wspólnoty szpitala i wspólnoty gminy miejskiej. Ordynacje obejmowały w sposób rozbudowany sferę norm religijnych i obyczajowych – nakazy wspólnej modlitwy i pracy, obowiązek zachowania ładu oraz poszanowania imienia Bożego. W przepisach prawa stanowionego można odnaleźć ślady norm prawa zwyczajowego, w rezultacie gdańskie szpitale ujawniają więc model wieloelementowy – świecki w strukturze prawnej, lecz normatywnie zakorzeniony w etosie chrześcijańskim i tradycji prawa fundacyjnego Europy.
Bibliografia
Bedrii M., Cechy prawa zwyczajowego w jurysprudencjach rzymskiej i współczesnej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego”, Seria Prawnicza, nr 107: Prawo, t. 26, 2019,, s. 11–23.
Begon S., De Iure Hospitalium. Das Recht des deutschen Spitals im 17. Jahrhundert unter Berücksichtigung der Abhandlungen von Ahasver Fritsch und Wolfgang Adam Lauterbach, Marburg 2002.
Brundage J.A., Medieval Canon Law, London 1995.
Dubel L., Łuszczyńska M., Średniowieczne źródła współczesnych koncepcji dobra wspólnego, [w:] Pro publico bono – idee i działalność, red. M. Marszał, J. Przygodzki, G. Ławnikowicz, Wrocław 2013, s. 61–74.
Kaczor D., Dyscyplinowanie społeczne w szpitalach elbląskich w XVII w., „Studia Historica Gedanensia”, t. 11, 2020, s. 189–214.
Kuttner S., Studies in the History of Medieval Canon Law, London 2024.
Nótári T., Summum Ius Summa Iniuria – Comments on the Historical Background of a Legal Maxim of Interpretation, „Acta Juridica Hungarica”, t. 45, 2004, nr 3–4, s. 301–322.
The Oxford Handbook on the Sources of International Law, red. S. Besson, J. d’Aspremont, S. Knuchel, New York 2017.
Scheutz M., Weiss A. S., Das Spital in der Fruhen Neuzeit. Eine Spitallandschaft in Zentraleuropa, Wien – Köln – Weimar 2020 (Mitteilungen des Instituts für Österreichische Geschichtsforschung, Ergbd. 64).
Szarszewski A., Obowiązek modlitwy w szpitalach i sierocińcach gdańskich doby nowożytnej, „Gdański Rocznik Ewangelicki”, t. 14, 2020, s. 59–82.
Szarszewski A., Ordynacje i instrukcje szpitala św. Łazarza, Szpitala na Zapleczu oraz Domu dla Chorych Zakaźnie w Gdańsku XVII–XVIII wieku, Toruń 2005 (Hospitalia Gedanensia. Fontes, t. 2).
Szarszewski A., Ordynacje i statuty szpitali gdańskich XV–XIX w., Toruń 2004 (Hospitalia Gedanensia. Fontes, t. 1).
Szarszewski A., Sprawy szpitali i sierocińców w aktach prawnych Rady Miasta Gdańska XVI–XVIII w., Toruń 2006 (Hospitalia Gedanensia. Fontes, t. 4).
Szarszewski A., Szpitale gdańskie XVI–XVIII w. a duchowość protestancka, „Studia Historica Gedanensia”, t. 11, 2020, s. 162–188.
Szarszewski A., Piwek A., Samól P., Dargacz J., Darecka K., Ubodzy, chorzy, sieroty. Szpitale dawnego Gdańska w okresie średniowiecza i nowożytności, Gdańsk 2019.
Szarszewski A., Zagierski M., Powstanie szpitali gdańskich a szpitalnictwo europejskie w średniowieczu, „Forum Medycyny Rodzinnej”, t. 4, 2010, nr 6, s. 438–447.
Wójcik M., Pojęcie i typy fundacji w prawie rzymskim, „Roczniki Nauk Prawnych”, t. 10, 2000, z. 1, s. 17–38.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 14
Liczba cytowań: 0
