The Village of Stare Miasto / Alt Stadt as the First Location of Dąbrówno?
DOI:
https://doi.org/10.12775/AHP.2024-2025.006Słowa kluczowe
archaeology, Middle Ages, Teutonic Order, Old Town, Dąbrówno/Gilgenburg, non-invasive archaeologyAbstrakt
The village of Stare Miasto (ger. Alt Stadt) is situated in the Warmian-Masurian Voivodeship, in the Ostróda district, approximately 5 km north-west of Dąbrówno. Historically, this was the territory of Sasinia, an Old Prussian land conquered by the Teutonic Order in the 2nd half of the 13th century.
On the upland, along the north-western shore of Lake Dąbrowa Mała, there is a site known locally as "Zamkowa Góra" (Castle Hill). It is an archaeological complex formerly regarded as an early medieval hillfort that had never previously been the subject of broader research. Historians associated this location with the construction of a Teutonic Order fortress - the castle of Ilgen/Yilienburg, first mentioned in 1316. The later name of Dąbrówno (German: Gilgenburg), a town built on the nearby isthmus between Lakes Dąbrowa Duża and Mała, was believed to have derived from this site. The connection between the two settlements was underscored by the retention of the designation "Stare Miasto" (Old Town) for the village, mill, and estate. Some researchers suggested outright that, as in many analogous cases, this was the site of the first urban foundation. Between 2022 and 2025, as part of research into the urbanisation process of the Galindia Wilderness, a series of archaeological studies including non-invasive surveys, and trial excavations were conducted. The results revealed that on the linearly extending upland platform adjacent to the earthwork fortifications of the small stronghold, there is a regular pattern of geophysical anomalies interpreted as relics of plot-based burgages with a central square. Artefacts recovered during the fieldwork date the complex to the 14th/early 15th century. Remains of burnt structures and a skeletal cemetery were also discovered, indicating a possible church location. The form of the settlement and the character of the finds show a striking resemblance to the archaeologically confirmed first location of Barczewo on the Stare Miasto hill in Barczewko near Olsztyn. The results of this research allow the hypothesis that Zamkowa Góra in Stare Miasto should be identified as the first location of the present Dąbrówno (Yilienburg - "The Long Stronghold") and place the site within the phenomenon of deserted medieval urban foundations of Teutonic Order in Prussia.
Bibliografia
1. Białuński G., 2009, O zasiedleniu ziemi lubawskiej w okresie przedkrzyżackim w świetle źródeł pisanychi toponomastycznych, Pruthenia, vol. 4, pp. 289–320.
2. Białuński G., 2014, Wartenberg quomodo reedificatur. O trudnych początkach Barczewa, [in:] Szkice z dziejów Barczewa, ed. G. Białuński, Barczewo, pp. 21–37.
3. Bierrmann F., 2025, Urban morphology in abandoned medieval towns – Examples from the Northern East-Central Europe, [in:] Town and castle, early urbanisation processes in the Southern Baltic. Stadt und Burg. Beitäge zu den frühen Stadtbildungsprozessen in südllich Ostseeraum, eds. R. Artzbach, M. Ebert, Schleswig, pp. 27–42.
4. Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A., 2025, Lokalizacja kościoła w przestrzeni średniowiecznego miasta – przykład Barczewka (Alt Wartenburg) na Warmii, AP, vol. 70, pp. 117–141.
5. Biermann F., Schenk T., 2014, Neue Einsichten zur Gründung der Stadt Freyenstein (Prignitz), [w:] Gründung im archäologischen Befund. Sitzung der Gesellschaft in Lübeck vom 2. bis 4. September 2013, eds. A. Diener et al., Mitteilungen der Deutschen Gesellschaft für Archäologie des Mittelalters und der Neuzeit, 27, Paderborn, pp. 69–76.
6. Bock Ch.B., 1820, Chronik der koniglichen Preussischen Stadt Gilgenburg, compiled by G.C. Rosky, Konigsberg.
7. Bork-Jacobi E., 1964, Die Schlossfrau. Eine Sage aus Altstadt, Osteroder Zeitung, 20.06.1964, pp. 12–16.
8. Cronica, 1911, Cronica conflictus Wladislai regis Poloniae cum Cruciferis Anno Christi 1410, ed. Z. Celichowski, Poznań.
9. Czubiel L., 1986, Zamki Warmii i Mazur, Olsztyn.
10. Czubiel L., Domagała T., 1969, Zabytkowe ośrodki miejskie Warmii I Mazur, Olsztyn.
11. Dąbrowski J., 1961/1962, Badania w Dąbrównie, Rocznik Olsztyński, vol. 4, pp. 341–356.
12. Dehio G., Gall. E, 1952, Deutschordensland Preussen, München, Berlin.
13. Długosz, 1982, Jana Długosza Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Ks. 10–11, 1406–1412, Warszawa.
14. Dorna M., 2012, Die Bruder des Deutschen Ordens in Preusen 1228–1309. Eine prosopographische Studie, Wien–Koln–Weimar.
15. Dusburg, 1679, Petri de Dusburg, Ordinis Teutonici Sacerdotis, Chronicon Prussiae: in quo Ordinis Teutonici origo, res ejusdem Ordinis Magistris ab An.[no] MCCXXVI. usque ad An.[no] MCCCXXVI, in Prussia gestae exponuntur, cum incerti Auctoris continuatione usque ad Annum MCCCCXXXV. Accesserunt his praeter notas Dusburgensem Privilegia quedam Prussis antiquitus concessa, item Dissertationes XIX. antiquitates prussicas complexa/auctore et collectore Christophoro Hartknoch, Francofurti, Lipsiae.
16. Dusburg, 2004, Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, translated by S. Wyszomirski, Toruń.
17. Dzwonowo, 2017, Dzwonowo. Średniowieczne zaginione miasto, 1: Środowisko naturalne, zarys dziejów, badania nieinwazyjne, eds. M. Krzepkowski et al., Wągrowiec.
18. Ekdahl S., 2018, Battlefield archaeology at Grunwald (Tannenberg, Žalgiris). A polish-scandinavian research project during the period 2014–2017, Przegląd Historyczny, vol. 109 (2), pp. 239–266.
19. Elzanowska A., 2026, Analiza dendrochronologiczna węgli drzewnych ze stanowiska Dąbrówno, typencript in the Institute of Archaeology, University of Gdańsk, Toruń.
20. Gossler N., Jahn Ch., 2013, Die archäologischen Untersuchungen am spätmittelalterlichen Gräberfeld und am Burgwall von Unterplehnen, Kr. Rastenburg (Równina Dolna, pow. Kętrzyński) zwischen 1827 und 1940 – Ein Rekonstruktionsversuch anhand der Materialien im Berliner Bestand der Prussia-Sammlung (ehem. Königsberg/ Ostpreußen), Acta Praehistorica et Archaeologica, 45, pp. 217–278.
21. Górecki A., 2025, Sprawozdanie z badań archeologicznych z wykorzystaniem wykrywaczy metali przeprowadzonych w dniach 24–30 sierpnia 2024 r., na terenie min Grunwald oraz Dąbrówno, pow. ostródzki, woj. warmińsko-mazurskie, Nowe Studia Grunwaldzkie, vol. 10, Stębark, pp. 63–83.
22. Grabarczyk T., 2011, Armia króla Władysława Jagiełły w drodze pod Grunwald, Folia 99, Annales Universitaos Paedagogicae Cracoviensis Studia Historica, 11, pp. 7–25.
23. Guerquin B., 1984, Zamki w Polsce, Warszawa.
24. Guise J., M., 1926–1928, Bleistiftzeichnungen von Ordensbauten, Fahranlagen usw. Mit erlauterungen Vermerken im Prussia Museum Konigsberg, Konigsberg.
25. Heckmann D., 2020, Dostojnicy zakonu niemieckiego w Prusach i baliwatach kamery wielkomistrzowskiej w Rzeszy do 1525 roku, ed. D. Heckmann, Toruń.
26. Herrmann Ch., 2007, Mittelalterliche Architektur im Preussenland. Untersuchungen zur Frage der Kunstlandshaft und -Geographie, Petersberg.
27. Herrmann Ch.,. 2019, Zamki w państwie krzyżackim w Prusach, Olsztyn.
28. Hoffmann M.J., Mackiewicz A., 2004, Średniowieczne założenia obronne powiatu ostródzkiego, Ostróda.
29. Jackiewicz-Garniec M., Garniec M., 2006, Dąbrówno/Gilgenburg, powiat Ostróda, komturstwo Ostróda, [in:] Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach. Powiśle, Górne Prusy, Warmia, Mazury, Olsztyn, pp. 97–101.
30. Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., 2001, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa.
31. Kalinowski K., 1958, Zamek w Dąbrównie, powiat Ostróda, województwo olsztyńskie, typescript in the Przedsiębiorstwo Państwowe Pracownie Konserwacji Zabytków, Office in Gdańsk, Poznań.
32. Knyżewski M., 2018, Formy siedzib średnich i niższych rangą urzędników krzyżackich w granicach obecnej Polski, AHP, vol. 26, pp. 265–282.
33. Kondracki J., 2011, Geografia regionalna Polski, Warszawa.
34. Koperkiewicz A., 2020a, A cemetery of the first settlers in Southern Warmia against the background of medieval inhumation necropolises in Teutonic Prussia, AHP, vol. 28, pp. 199–228.
35. Koperkiewicz A., 2020b, „Zmartwychwstanie neofity“ czyli pierwsi chrześcijanie w okolicach Świetej Lipki, [in:] Święta Lipka. Perła na pograniczu ziem, kultur i wyznań, part 2, eds. A. Jacyniak, E. Sukiennik, Święta Lipka, pp. 28–61.
36. Koperkiewicz A., 2023, Civitas Ylienburg. Głos wołającego na Puszczy (Galindzkiej) o ratunek dla pierwszych lokacji miejskich Warmii i Mazur, Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski, 15, pp. 6–27.
37. Koperkiewicz A., 2025a, Barczewko – historia ogniem pisana 1325–2025, Gdańsk.
38. Koperkiewicz A,. 2025b, Raport i opracowanie weryfikacyjnych badań archeologicznych Stare Miasto, gm. Dąbrówno, st. I „Zamkowa Góra”, dz. nr 7/7, typencript in the Institute of Archaeology, University of Gdańsk, Olsztyn.
39. Koperkiewicz A., Szczepański S., 2025, Kościółek „Bażyńskich” w Leszczu (gm. Dąbrówno) – nieco historii i archeologii, Ostródzki Przegląd Historyczny, vol. 9, pp. 7–43.
40. Kowalski W., 1954, Aus Stadt und Kreis Osterode in Ostpreussen, Osterode/Harz.
41. Krzepkowski M., Kuczkowski A., Wroniecki P., 2021, Stolzenberg/Sławoborze – zanikłe średniowieczne miasto biskupów kamieńskich (?) – wstępne wyniki badań, [in:] XXII Sesja Pomorzoznawcza, vol. 1: Od epoki kamienia do nowożytności, eds. J. Woźny et al., Bydgoszcz, pp. 389–402.
42. Krollmann C., 1923, Zur Besiedlungs-Geschichte und Nationalitätenmischung in dem Komtureien Christburg,Osterode und Elbing, Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins, 64, pp. 18–25.
43. Kronika, 2003, Kronika miasta Dąbrowna, zebrana przez Chrystian Beniamina Bocka, translated by J. Siedlecka, Dąbrówno.
44. Kwiatkowski K., 2010, Wyprawa letnia 1410 roku, [in:] Wojna Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411, eds. S. Jóźwiak et al., Malbork, pp. 238–563.
45. Kwiatkowski K., 2015, Memoria continenter historiam denotat. Bitwa pod Grunwaldem/Tannenbergiem/Zalgirisem 1410 w najnowszych badaniach, Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 95 (1), Toruń.
46. Maik J., 1996, Wyniki badań nad osią komunikacyjna przez Dąbrówno, woj. olsztyńskie (XIV – XIX w), Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne, vol. 11, pp. 177–187.
47. Maik J., 2002, Najstarsza zabudowa Dąbrówna, [in:] Budownictwo i budowniczowie w przeszłości: Studia dedykowane Tadeuszowi Poklewskiemu w siedemdziesiąta rocznice urodzin, eds. J. Maik, A. Abramowicz, Łódź, pp. 231–243.
48. Maleszka A., 2024, Urbanizacja na obrzeżach łacińskiej Europy. Studium komparatystyczne rozwoju miast i krajobrazów miejskich w Irlandii, Prusach i Inflantach w XII – XIV wieku, Toruń.
49. Meye H., 1926, Geschichte der Stadt Gilgenburg in Ostpreusen. 1326–1926. Zur Feier. 600 jahr. Bestehens d. Stadt, Gilgenburg.
50. Meye H., 2001, Dzieje miasta Dąbrowna w Prusach Wschodnich 1326–1926, translated by R. Wolski, Warszawa–Dąbrówno.
51. Michels G., 1996, Zur Wirtschaftsentwicklung von Kleinstadten und Flecken im Ordensland und Herzogtum Preussen (bis 1619). Gilgenburg – Hohenstein – Neidenburg – Ortelsburg – Willenberg, Lüneburg.
52. Möllenberg W., 1912, Das Majorat Döhlau. Geschichte der Begüterung von Dr. Walter Möllenberg, Königsberg.
53. Odoj R., 1961, Badania wykopaliskowe w latach 1958–1960, Rocznik Olsztyński, vol. 4 (6), pp. 209–264.
54. Paprocki B., 1961, Zamki pokrzyżackie, biskupie i kapitulne województwa olsztyńskiego, Olsztyn.
55. Poliński D., 2013, Pień. Siedziba krzyżackich prokuratorów w ziemi chełmińskiej, Toruń.
56. Poliński D., 2018, Gród czy zamek? Desygnaty terminów oraz konsekwencje ich stosowania w archeologii historycznej i ochronie zabytków, AHP, vol 26, pp. 41–58.
57. Poliński D., 2024, Wkład i możliwości archeologii w badaniach dziejów zakonu, krzyżackiego. Najnowsze osiągnięcia badawcze, Historia Slavorum Occidentis, 14 (3/42), pp. 46–76.
58. Poklewski-Koziełł T., 1998, Badania archeologiczne w Dąbrownie w woj. olsztyńskim w roku 1980 i w latach 1988–1995 jako przyczynek do studiów nad rewaloryzacją miasteczka, [in:] Badania archeologiczne starych miast Warmii i Mazur, a problemy ich rewaloryzacji. Materiały z konferencji Wykno 12–14 XI 1997 r., eds. J. Wysocki, J. Michalski, Nidzica, pp. 81–94.
59. Powierski J., 2001, Prussica, vol. 2.1, Malbork.
60. Powierski J., 2004., Prussica, vol. 1, Malbork.
61. Późnośredniowieczny kompleks, 2016, Późnośredniowieczny kompleks osadniczy w Starym Rypinie, ed. J. Lewandowska, Toruń.
62. Prejs P., 2023, Raport z prospekcji podwodnej, jez. Dąbrowa Mała, typescript in the archives of the Provincial Conservator of Monuments in Gdańsk, Office in Elbląg, Warszawa.
63. Schenk T., 2009, Die „Altstadt” von Freyenstein, Lkr. Ostprignitz-Ruppin. Rekonstruktion der brandenburgischen Stadtwüstung des 13. Jhs. auf der Grundlage archäologischer Grabungen und Prospektionen und Grundzüge eines denkmalpflegerischen Konzepts, Materialien zur Archäologie in Brandenburg, 2, Rahden.
64. Schmidt B., 1921, Das Deutschordenshaus Gilgenburg, [in:] Der Burgwart: Mitteilungsbl. d. Deutschen Burgenvereinigung e.V. zum Schutze Historischer Wehrbauten, Schlösser und Wohnbauten, 22, no. 1–2, Marienburg, pp. 6–9.
65. Sikorski D.A., 2010, Instytucje władzy u Prusów w średniowieczu, Olsztyn.
66. Stephan H.G., 2010, Der Solling im Mittelalter. Archäologie – Landschaft – Geschichte im Weser- und Leinebergland; Siedlungs- und Kulturlandschaftsentwicklung; die Grafen von Dassel und Nienover, Dormagen.
67. Strzyż P., 2010, Badania archeologiczne Dąbrówna. Dąbrówno 1410, [in:] Grunwald 1410 Materiały z sesji popularnonaukowej z okazji obchodów 600-lecia bitwy pod Grunwaldem Sulejów, 23 kwietnia 2010 r., eds. J. Augustyniak, O. Ławrynowicz, Sulejów, pp. 103–109.
68. Swat D., Wilczyński J., 2025, Zniszczone i ponownie odkryte, czyli wyniki ponownych badań ratowniczych grodziska stożkowatego w Dąbrównie, a także słów kilka dąbrówieńskim zamku, Nowe Studia Grunwaldzkie, vol. 10, pp. 13–48.
69. Świętosławski W., 1996, Wstępne wyniki badań archeologicznych cmentarzyska przykościelnego w Dąbrównie, woj. olsztyńskie, Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne, vol. 2, pp. 151–161.
70. Wasik B., 2016, Początki krzyżackich zamków na ziemi chełmińskiej. Pierwsze warownie i obiekty murowane, AHP, vol. 24, pp. 233–260.
71. Wiewióra M., 2020, The beginnings of the Teutonic state in the light of the latest studies, AHP, vol. 28, pp. 117–145,
72. Wroniecki P., 2018, Nieinwazyjne poszukiwania i badania pierwotnej lokacji Torunia, [in:] Metody geofizyczne w archeologii polskiej. Spotkanie V, 21–23 listopada 2018, eds. M. Wiewióra, T. Herbich, Toruń, p. 99.
73. Wroniecki P., Molewski P., Uziemblo R., 2019, Pierwotna lokacja Torunia w świetle badań nieinwazyjnych i analiz GIS, AHP, vol. 27, pp. 73–90.
74. Ziemia chełmińska, 1961, Ziemia chełmińska w przeszłości. Wybór tekstów źródłowych, ed. M. Biskup, Toruń.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Arkadiusz Koperkiewicz, Piotr Wroniecki
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 3
Liczba cytowań: 0
