An Architects and constructors in service of The Teutonic Knights’ authorities around Prussia and the Neumark in the first half of 15th century (till 1454)
-
DOI:
https://doi.org/10.12775/AHP.2024-2025.003Słowa kluczowe
architects, builders, construction, Middle Ages, Neumark, Prussia, Teutonic Order, historyAbstrakt
This article examines the issue of builders active in the Teutonic State in Prussia during the late Middle Ages, specifically in the regions of Prussia and the New March in the first half of the 15th century. Based on an analysis of new historical and archaeological sources, the authors sketch the profiles of “architects,” master builders, and masons employed and financed by the Order.
Bibliografia
1. Abschriften, Abschriften aus dem Folianten des königsberger Geheimen Archivs A. 186, State Archive in Gdańsku, 300, R/LI, 74.
2. Arszyński M., 1995, Budownictwo warowne zakonu krzyżackiego w Prusach (1230–1454), Toruń.
3. Arszyński M., 2005, Budownictwo, [w:] Zakon krzyżacki i jego państwo w Prusach. Wybór tekstów źródłowych, ed. A. Radzimiński, Toruń, pp. 123–144.
4. Arszyński M., 2016, Organizacja i technika średniowiecznego budownictwa ceglanego w Prusach w kontekście europejskim, Malbork.
5. Brzustowicz G.J., 1998, Średniowieczne Chomętowo, Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny, vol. 5, pp. 35–42.
6. CDB, 1859, Codex diplomaticus Brandenburgensis. Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Geschichtsquellen für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten, part 1, vol. 18, ed. A.F. Riedel, Berlin.
7. Clasen-Sandt K., 1931, Zur Baugeschichte der Memelburgen Ragnit, Splitter und Tilsit, Prussia. Zeitschrift für Heimatkunde und Heimatschutz, vol. 29, pp. 196–222.
8. Dąbrowska M., 2005 Malbork – zamek. Przedzamcze północne. Ciąg gospodarczy na terenie zamku niskiego. Badania archeologiczno-architektoniczne lipiec–sierpień 2005, typescript in the archives of the Municipal Conservator of Monuments in Gdańsk, Malbork.
9. Domańska H., 1960, Budynki gospodarcze na Przedzamczu Zamku w Malborku, woj. gdańskie, typescript in the Malbork Castle Museum, Malbork.
10. Duda M., Jóźwiak S., Wiewióra M., 2020, Zagraniczne podróże budowniczych (architektów, kamieniarzy, murarzy) i rzeźbiarzy w łacińskiej Europie od X do pierwszej połowy XIV wieku w świetle źródeł pisanych, Toruń.
11. Ehrlich F., Piličiauskienė G., Urbonaitė-Ubė M., Rannamäe E., 2020, The meaning of eagles in the Baltic region. A case study from the castle of the Teutonic Order in Klaipėda, Lithuania (13th–14th century), Archaeologia Lituana, vol. 21, pp. 59–78.
12. Fredrich C. 1913, Die Stadt Cüstrin, Küstrin.
13. Glossarium, 1846, Glossarium mediae et infimae latinitatis conditum a Carolo Du Fresne domino du Cange, vol. 6, Parissis.
14. Grążawski K., 2010, Od Kurzętnika do Bratiana. Inicjalna faza bitwy grunwaldzkiej, Komunikaty Mazursko-Warmińskie, no. 3, pp. 301–316.
15. Grążawski K., 2015, Koncepcja i wstępne wyniki badań w Kurzętniku i Bratianie, [in:] Materiały do archeologii Warmii i Mazur, eds. S. Wadyl et al., vol. 1, Warszawa–Białystok, pp. 367–372.
16. Grążawski K., Grążawska N., 2013, Inicjalna faza bitwy grunwaldzkiej. Wyniki archeologicznych badań podwodnych i weryfikacyjno-sondażowych w Kurzętniku i Bratianie, [in:] XVII Sesja Pomorzoznawcza, vol. 2: Od późnego średniowiecza do czasów nowożytnych, eds. H. Paner, M. Fudziński, Gdańsk, pp. 571–578.
17. GStAPK, OBA, XX, Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz, Berlin–Dahlem.
18. GStAPK, OF, XX, Hauptabteilung, Ordensfolianten.
19. Guerquin B., 1984, Zamki w Polsce, Warszawa.
20. Hartknoch K.J., 1684, Alt- und Neues Preussen Oder Preussischer Historien Zwey Theil, Franfurt nad Menem.
21. Harvey J., 1972, The medieval architect, Wayland.
22. Heckmann D., 2020, Amtsträger des Deutschen Ordens. Dostojnicy zakonu niemieckiego, Toruń.
23. Heidenreich K., 1932, Der Deutsche Orden in der Neumark (1402–1455), Berlin.
24. Heise J., 1895, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, vol, 2, Kulmerland.
25. Hermann Ch., 2023, Mistrz Jan – architekt Pałacu Wielkich Mistrzów na zamku malborskim. “Oeuvre” i oryginalny styl wybitnego mistrza budowlanego działającego między 1375 a 1406 r., Studia z Dziejów Średniowiecza, vol. 26, pp. 61–77.
26. Hołowińska Z., 1980, Sprawozdanie z badań architektoniczno-archeologicznych przeprowadzonych na Starym Mieście w Kostrzynie n/Odrą w 1980 roku, typescript in the archives of the Archaeological Branch of the J. Dekert’s Lubuskie Museum in Gorzów Wielkopolski, Gdańsk.
27. Janocha H., Lachowicz F., 1990, Zamki Pomorza Środkowego, Koszalin.
28. Jarzęcka-Stąporek J., Kocińska M.K., 2013, Gród i krzyżacki zamek w świetle badań na stanowisku 1 przy ul. Grodzkiej 10–11 w Gdańsku, [in:] XVII Sesja Pomorzoznawcza, vol. 2: Od późnego średniowiecza do czasów nowożytnych, eds. H. Paner, M. Fudziński, Gdańsk, pp. 531–548.
29. Jóźwiak S., Trupinda J., 2009, Budowa krzyżackiego zamku komturskiego w Ragnecie w końcu XIV – na początku XV wieku i jego układ przestrzenny, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 57, no. 3–4, pp. 339–368.
30. Jóźwiak S., Trupinda J., 2011, Uwagi na temat sposobu wznoszenia murowanych zamków krzyżackich w państwie zakonnym w Prusach w końcu XIV–pierwszej połowie XV wieku, Komunikaty Mazursko-Warmińskie, no. 2, pp. 201–229.
31. Jóźwiak S., Trupinda J., 2012, Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Toruń.
32. Jóźwiak S., Trupinda J., 2015, Das Amt des “Bauleiters” (“magister lapidum”; “magister laterum”; “steinmeister”; “czygelmeyster”; “muwermeister”) im Deutschordensstaat im 14. Jh. und in der ersten Hälfte des 15. Jh., Ordines Militares Colloquia Torunensia Historica. Yearbook for the Study of the Military Orders, vol. 20, pp. 239–268.
33. Jóźwiak S., Trupinda J., 2019, Organizacja życia na zamku krzyżackim w Malborku w czasach wielkich mistrzów (1309–1457), 3rd edition, revised and expanded, Malbork.
34. Jóźwiak S., Trupinda J., 2024, Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny w świetle średniowiecznych źródeł pisanych, 2rd edition, revised and expanded, Malbork.
35. Jóźwiak S., Trupinda J., 2025, Czy w badaniach nad historią średniowiecznego budownictwa zamkowego w państwie krzyżackim w Prusach niczym nieskrępowaną wyobraźnią można zastępować niedostatki źródłowe?, Studia z Dziejów Średniowiecza, vol. 28, pp. 138–155.
36. Jóźwiak S., Wiewióra M., 2024, Clay harvesting and production of bricks in the Teutonic Order state in Prussian the 14th and the first half of the 15th centuries. An attempt at a synthesis, Studia z Dziejów Średniowiecza, vol. 27, pp. 111–157.
37. Kahnt H., 2005, Das grosse Münzlexikon von A bis Z, Regensburg.
38. Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., 2012, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa.
39. Kasprzak M., 2020, Fortyfikacje gdańskie od schyłku średniowiecza do końca XIX wieku. Geneza, rozwój i przemiany przestrzenne umocnień Gdańska i Wisłoujścia. Studium archeologiczne, maszynopis rozprawy doktorskiej, https://repozytorium.uni.lodz.pl/bitstream/handle/11089/35297/Monika%20Kasprzak%20DOKTORAT.pdf?sequence=2&isAllowed=y (access date: 17.07.2020).
40. Kąsinowski A., 1970, Podstawowe zasady murarstwa gotyckiego na Pomorzu Zachodnim, Studia z Dziejów Rzemiosła i Przemysłu, vol. 10, pp. 48–130.
41. Knyżewski M., 2020, Siedziby średnich i niższych rangą urzędników krzyżackich na terenie dzisiejszej Polski: studium archeologiczne, Łódź.
42. Kołosowski P., 2009, Dwór obronny w Chomętowie (gmina Dobiegniew, województwo lubuskie). Badania architektoniczno-archeologiczne, [in:] XVI Sesja Pomorzoznawcza, part 2: Od późnego średniowiecza do czasów nowożytnych, eds. A. Janowski et al., Acta Archaeologica Pomoranica, 3, Szczecin, pp. 391–395.
43. Lachowicz F., 1964, Badania archeologiczne na Pomorzu Środkowym w latach 1945–1964, Materiały Zachodniopomorskie, vol. 10, s. 237–263.
44. Liv. Ub., 1867, Liv-, Est- und Kurländisches Urkundenbuch nebst Regesten, ed. F.G. von Bunge, vol. 5, Riga.
45. Lohmeyer K., 1911, Das Wort “Baude” im Marienburger Tresslerbuch, seine Herkunft und seine Bedeutung, Mitteilungen der Litauischen Literarischen Gesellschaft, vol. 5, pp. 57–67.
46. Mackiewicz M., Cendrowska M., Ehlert M., 2021, Sprawozdanie z badań nieinwazyjnych realizowanych w 2021 r. w obrębie grodziska w Drezdenku stan. (AZP 43–17/20), pow. strzelecko-drezdenecki, woj. lubuskie, typescript in the archives of the Provincial Conservator of Monuments in Zielona Góra, Office in Gorzów Wielkopolski, Wrocław.
47. MAH, 1911, Das Ausgabebuch des Marienburger Hauskomturs für die Jahre 1410–1420, ed. W. Ziesemer, Königsberg.
48. Marcinkowski Z., Pupel B., 2013, Drezdenko, okruchy dziejów, Drezdenko.
49. Mierzwiński M., 1994, Zabezpieczenie zachodniego skrzydła Zamku Średniego w Malborku, Ochrona Zabytków, vol. 47/2 (185), pp. 123–137.
50. Mierzwiński M., 2011, Ciąg budynków gospodarczych zachodni. Dokumentacja naukowa. Badania archeologiczne 1984–1985, typescript in the Malbork Castle Museum, Malbork.
51. M. Tr., 1896, Das Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399–1409, ed. E. Joachim, Königsberg.
52. Nawrolski T., Rogosz R., 1969, Ratownicze badania archeologiczne na zamku w Świdwinie, stanowisko 1, [in:] Sprawozdania z badań archeologicznych prowadzonych na terenie województwa koszalińskiego w latach 1967–1968, Koszalin, pp. 188–200.
53. Neitmann K., 1990, Der Hochmeister des Deutschen Ordens in Preußen – ein Residenzherrscher unterwegs. Untersuchungen zu den Hochmeisteritineraren im 14. und 15. Jahrhundert, Veröffentlichungen aus den Archiven Preussischer Kulturbesitz, vol. 30, Köln–Wien.
54. Nowiński K., 1972, Wyniki badań archeologiczno-architektonicznych zamku pokrzyżackiego w Golubiu-Dobrzyniu w latach 1967–1969, [in:] Komunikaty archeologiczne. Badania wykopaliskowe na terenie województwa bydgoskiego w latach 1968–1969, Bydgoszcz, pp. 140–149.
55. Pawłowski A., 1991, Podłoże geologiczne i rekonstrukcja fundamentu zachodniej ściany Wielkiego Refektarza w skrzydle zachodnim Zamku Średniego w Malborku, typescript in the Malbork Castle Museum, Malbork.
56. Podruczny G., 2010, Między zamkiem a twierdzą. Studia na dziejami fortyfikacji w Drezdenku, Poznań.
57. Poliński D., 2024, Wkład i możliwości archeologii w badaniach dziejów zakonu krzyżackiego. Najnowsze osiągnięcia badawcze, Historia Slavorum Occidentis, vol. 3 (42), pp. 46–76.
58. Radacki Z., 1976, Zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa.
59. Radacki Z., 2005/2006, Średniowieczne zamki na Pomorzu Zachodnim. Suplement do monografii z 1976 roku, Materiały Zachodnipomorskie. Nowa seria, vol. 2/3 (2), pp. 5–48.
60. Rogosz R., 1967, Świdwin, Informator Archeologiczny. Badania rok 1967, Warszawa, pp. 368–370.
61. Repertorium, 1895, Repertorium der im. Kgln. Staatsarchive zu Königsberg i. Pr. befindlichen Urkunden zur Geschichte der Naumark, eds. E. Joachim, P. van Niessen, Landsberg.
62. Schmid B., 1928, Die Befestigungsanlagen der Marienburg, Altpreußische Forschungen, vol. 5, pp. 51–78.
63. Schmid B., 1929, Der Neue Turm in Marienburg, Mitteilungen des Vereins für die Geschichte von Ost- und Westpreußen, vol. 4, pp. 23–25.
64. Schmid B., 1933, Ein Brief des Hochmeisters Michael Küchmeister an den Bischof von Leslau, Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins, vol. 32 (1), pp. 1–3.
65. Schmid B., 1939/1940, Die Baumeister im Deutschordenslande Preußen, Schriften der Königsberger Gelehrten Gesellschaft, vol. 15/16, pp. 1–61.
66. Schmid B., 2020, Niclaus Fellenstein budowniczy Zakonu Niemieckiego. Studium z historii architektury, [in:] Sprawozdania Zarządu Towarzystwa Odbudowy i Upiększania Zamku Malborskiego, translation of the article from 1936, eds. A. Dobry, J. Trupinda, Malbork, pp. 533–537.
67. Šliogeris V., 1994, Klaipėdos senamiestis. Urbanistiniai tyrimai ir regeneravimo pasiūlymai, typescript in the archives of the The Department of Monument Protection at Klaipėda City Council, Klaipėdos.
68. Socha K., 2012, Twierdza Kostrzyn pełna tajemnic – komunikat z badań archeologicznych przeprowadzonych na Starym Mieście w Kostrzynie nad Odrą, Lubuskie Materiały Konserwatorskie, vol. 9, pp. 147–156.
69. Steinbrecht C., 1920, Die Baukunst des deutschen Ritterordens in Preussen, 4: Die Ordensburgen der Hochmeisterzeit in Preussen, Berlin.
70. Szymański J., 1989, Chełmiński system metrologiczny, [in:] Źródłoznawstwo i studia historyczne, ed. J. Trzciński, Wrocław, pp. 241–255.
71. Szymański J., 2012, Nauki pomocnicze historii, 6th edition, Warszawa.
72. Toeppen M., 1875, Die Elbinger Antiquitäten. Ein Beitrag zur Geschichte des städtischen Kunst- und Kunsthandwerkes, Danzig.
73. Tomaszewski A., 1959, Zamek w Kostrzynie nad Odrą. Inwentaryzacja pomiarowa wykonana przez zespół pod kierownictwem Katedry Budownictwa Ogólnego Wydziału Budownictwa Przemysłowego Politechniki Warszawskiej, typescript in the Kostrzyn Fortress Museum, Warszawa.
74. Torbus T., 2024, Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, part 2: Katalog, Gdańsk.
75. Ubis E., 2018, Archaeological data as evidence of cultural interaction between the Teutonic Order and local communities: problems and perspectives, Archaeologia Baltica, vol. 25, pp. 164–176.
76. Wasik B., 2017, Wybrane zagadnienia z zakresu cegielnictwa w późnośredniowiecznych Prusach, Archaeologia Historica Polona, vol. 25, pp. 37–58.
77. Wasik B., 2018a, Techniki budowy zamków w typie kasztelu w państwie krzyżackim w Prusach, Ochrona Zabytków, vol. 71, no. 2 (272), pp. 33–60.
78. Wasik B., 2018b, Zamek prokuratorski w Unisławiu. Układ przestrzenny i technika budowy w świetle badań archeologiczno-architektonicznych, Ochrona Zabytków, vol. 71, no. 1 (272), pp. 49–64.
79. Wasik B., 2020, Architektura i technika budowy zamków murowanych w Starogrodzie, Bierzgłowie, Lipienku, Papowie Biskupim i Unisławiu w kontekscie budownictwa zamkowego Prus, [in:] Castra Terrae Culmensis, vol. 2, ed. M. Wiewióra, Toruń, pp. 248–252.
80. Wasik B., 2025, Zachodni ciąg zabudowy przedzamcza zamku w Malborku w średniowieczu. Układ przestrzenny i technika budowy w świetle badań i nadzorów archeologicznych z lat 2021–2023, Ochrona Zabytków, vol. 78/1 (286), pp. 155–185.
81. Wiewióra M., Bartz W., Łukaszewicz J., Witkowska K., Jóźwiak S., Molewski P., 2024, Local or imported? The origin of the raw material used in manufacturing bricks from castles of the Teutonic knights in north-central Poland and their significance to our understanding of medieval construction techniques, Archeometry, vol. 66/2, pp. 282–305.
82. Wiloch-Kozłowska R., 2006, Sprawozdanie z badań przeprowadzonych na stanowisku 255/001/029 w Gdańsku ul. Grodzka, typescript in the archives of the Provincial Conservator of Monuments in Gdańsk, Gdańsk.
83. Witthöft H., 1979, Umrisse einer historischen Metrologie zum Nutzen der wirtschafts- und sozialgeschichtlichen Forschung, vol. 1, Göttingen.
84. Zabiela G., 2009, The excavations in Klaipeda castle cellars and their preservation, Archaologisches Nachrichtenblatt, vol. 14/4, pp. 324–325.
85. Zabiela G., 2018a, Research on Klaipėda Castle in the early 21st century, [in:] The Klaipėda (Memel) Region: from origins to the 17th century, ed. A. Bliujiene, Klaipėda, pp. 276–286.
86. Zabiela G., 2018b, Recent excavations at Klaipėda castle – a preliminary report, [in:] Building a Castle. Preparing for War or Keeping the Peace? Proceedings of the symposium held in Vordingborg, Nyborg and Elsinore in Denmark on the 24th to the 28th August 2015, Castella Maris Baltici, 13: Castles of the North, 2, Archaeologica Medii Aevi Finlandiae, 24, eds. N. Engberg et al., Bonn, pp. 112–121.
87. Zabiela G., 2019., History of investigations at the castle site of Klaipėda, [in:] Klaipėdos pilis: tyrimai ir šaltiniai, ed. G. Zabiela, Klaipėda, pp. 8–9.
88. Zabiela G., Kraniauskas R., Ubis E., Ubė M., 2017, Klaipėdos pilies šiaurinė kurtina, [in:] Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2016 metais, Vilnius, pp. 183–193.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Marcin Wiewióra, Sławomir Jóźwiak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 3
Liczba cytowań: 0
