The Rural Cultural Landscape of Silesia as a Result of Settlement Transformation in the 12th-14th Centuries
DOI:
https://doi.org/10.12775/AHP.2024-2025.005Słowa kluczowe
cultural landscape, medieval village, medieval settlement, SilesiaAbstrakt
This paper analyses the rural cultural landscape of Silesia as a result of dynamic settlement changes that occurred between the 12th and 14th centuries. It was found that in areas occupied by dense early medieval settlements as a result of colonisation under German law, the processes of structural transformation of settlements were either superficial or profound. As a result, various types of rural settlements emerged in these areas. Other types of villages were established in newly developed areas that had previously been uninhabited. The changes observed had a decisive and lasting impact on the formation of the cultural landscape of Silesia. The analysis of these settlement processes was based on archaeological, written and cartographic sources. Archaeological evidence sheds light on the transformation of settlement structures at the turn of the early and late Middle Ages. Written sources provide data on the size of villages, land use, economic foundations, as well as legal and ownership changes. A retrospective analysis of early modern maps allows for the reconstruction of the historical spatial layout and landscape features at the level of individual villages and micro-regions. The article also draws attention to contemporary threats that contribute to the disappearance of traditional cultural elements preserved in the surroundings of rural settlements. The urgent need to document and protect elements of the rural landscape shaped in the past as an important part of the region's cultural heritage is also emphasised.
Bibliografia
1. Adamska D., 2005, Fundacje dewocyjne rycerstwa księstwa świdnicko-jaworskiego w średniowieczu, Wrocław.
2. Adamska D., 2019, Wieś – miasteczko – miasto. Średniowieczne osadnictwo w dorzeczu górnej i środkowej Oławy, Łomianki.
3. Bernard W., 1931, Das Waldhufendorf in Schlesien. Ein Beitrag zur Siedlungsgeographie Schlesiens, Veröffentlichungen der Schlesischen Gesellschaft für Erdkunde E. V. und des Geografischen Instituts der Universität Breslau, 12, Breslau.
4. Borek H., 1965, Polnisch-deutsche Mischnamen in Schlesien, Onomastica Slavogermanica, vol. 1, pp. 73–99.
5. Cetwiński M., 2008, Historia i polityka. Teoria i praktyka mediewistyki na przykładzie badań dziejów Śląska, Kraków.
6. Codex diplomaticus, 1889, Codex diplomaticus Silesiae, vol. 14: Lieber fundationis Episcopatus Vratislaviensis, eds. H. Markgraf, J. W. Schulte, Breslau.
7. Czajka W., 1938, Der Schlesische Landrücken. Eine Landeskunde Nordschlesiens, vol. 2, Veröffentlichungen der Schlesischen Gesellschaft für Erdkunde E. V. und des Geografischen Instituts der Universität Breslau, 13, Breslau.
8. Die deutsche Ostsiedlung, 1975, Die deutsche Ostsiedlung des Mittelalters als Problem der europäischen Geschichte, ed. W. Schlesinger, Vorträge und Forschungen, 17, Sigmaringen.
9. Fokt K., 2012, Późnośredniowieczne osadnictwo wiejskie na Dolnym Śląsku w świetle badań archeologicznych, Kraków.
10. Glog. Zins., 1940, Ein Groβglogauer Zinsregister aus der Zeit um 1315, ed. J. Klapper, Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, vol. 74, pp. 126–148.
11. Granicky G., 1939, Die Kulturlandschaft des Wohlauer Altkreises. Ein Beitrag zur Siedlungs- und Wirtschaftskunde einer schlesischen Landschaft, Veröffentlichungen der Schlesischen Gesellschaft für Erdkunde E. V. und des Geografischen Instituts der Universität Breslau, 27, Breslau.
12. Gringmuth-Dallmer E., 1990, Deutsch und Wendisch – Groβ und Klein. Zur siedlungsgeschichtlichen Aussage von Ortsnamen mit unterscheidenden Zusätzen in der Mark Brandenburg, Onomastica Slavogermanica, vol. 19, pp. 77–89.
13. Gringmuth-Dallmer E., 2002, Siedlungsarchäologische und – historische Bemerkungen zu den sogenannten Mischnamen, [in:] Im Dienste der historischen Landeskunde. Beiträge zu Archäologie, Mittelalterforschung, Namenkunde und Museumsarbeit vornehmlich in Sachsen, eds. R. Aurig et al., Beucha, pp. 61–75.
14. Hilczerówna Z., Urbańska-Łosińska A., 1970, Rozwój terenów osadniczych u schyłku starożytności i we wczesnym średniowieczu w południowej części województwa zielonogórskiego, [in:] Studia nad początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odrą i dolną Wartą, vol. 2: Województwo zielonogórskie, eds. Z. Kaczmarczyk, A. Wędzki, Zielona Góra, pp. 49–114.
15. Hoffmann R.C., 1989, Land, liberties, and lordship in a late medieval countryside. Agrarian structures and change in the duchy of Wrocław, Philadelphia.
16. Jankuhn H., 1983, Wprowadzenie do archeologii osadnictwa, Warszawa.
17. Kajzer L., 1993, Zamki i społeczeństwo. Przemiany architektury i budownictwa obronnego w Polsce w X – XVIII wieku, Łódź.
18. Kajzer L., 1996, Wstęp do archeologii historycznej w Polsce, Łódź.
19. Kozaczewski T., 1995, Wiejskie kościoły parafialne XIII wieku na Śląsku (miejscowości A–G), vol. 1, Wrocław.
20. Krüger R., 1967, Typologie des Waldhufendorfes nach Einzelformen und deren Verbreitungsmuster, Göttingen.
21. Kultura średniowiecznego Śląska, 1996, Kultura średniowiecznego Śląska i Czech, vol. 3: „Rewolucja“ XIII wieku, ed. K. Wachowski, Wrocław.
22. Latocha A., Nowakowski D., 2018, Sources and methods used in the reconstruction of settlenet network: an archaeological and geographical perspective on the example of Silesia, Studia Geohistorica, no. 6, pp. 55–69.
23. Meitzen A., 1863, Urkunden schlesischer Dörfer, zur Geschichte der ländlichen Verhältnisse und der Flureintheilung insbesondere, [in:] Codex diplomaticus Silesie, vol. 4, Breslau.
24. Mensch und Umwelt, 1992, Mensch und Umwelt: Studien zu Siedlungsausgriff und Landesausbau in Ur- und Frühgeschichte, eds. H. Brachmann, H.-J. Vogt, Berlin.
25. Michael E., 1926, Die schlesische Kirchorte und ihr Patronat im Mittelalter unter polnischem Recht, Görlitz.
26. Moździoch S., 1990, Organizacja gospodarcza państwa wczesnopiastowskiego na Śląsku. Studium archeologiczne, Wrocław.
27. Moździoch S., 2006, Refleksje na temat stanu wiedzy archeologicznej o śląskim wczesnym średniowieczu, [in:] Stan i potrzeby badań nad wczesnym średniowieczem w Polsce – 15 lat później, eds. S. Moździoch, W. Chudziak, Toruń–Wrocław–Warszawa, pp. 189–206.
28. Nieckula F., 1965, Schlesische Ortsnamen mit dem Zusatz -dorf, Onomastica Slavogermanica, vol. 1, pp. 101–118.
29. Nowakowski D., 2017, Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne, Wrocław.
30. Nowakowski D., 2021, Siedziby pańskie na Śląsku w świetle źródeł pisanych. Studium nad średniowieczną nomenklaturą, Przegląd Archeologiczny, vol. 69, pp. 191–220.
31. Nowakowski D., 2023, Zamki i dwory księstwa wrocławskiego od XIII do XVI wieku, Wrocław.
32. Nowakowski D., 2025, Village churches and manor houses in Silesia. Notes on mutual spatial and functional relationships, Château Gaillard. Etudes de castellologie médiévale, vol. 30, pp. 201–211.
33. Piskorski J.M., 1990, Kolonizacja wiejska Pomorza Zachodniego w XIII i początkach XIV w. na tle procesów osadniczych w średniowiecznej Europie, Prace Komisji Historycznej, vol. 41, Poznań.
34. Rospond S., 1965, Zur Problematik der westslawischen Ortsnamen auf -Ƅno (deutsch -en, -in), Onomastica Slavogermanica, vol. 1, pp. 29–44.
35. Regler, Ludwig Wilhelm Regler, Schlesien links der Oder ohne die Grafschaft Glatz 1764–1770, Staatsbibliotherk Berlin, Preußischer Kulturbesitz, sign. N 15140.
36. RWN, 1843, Registrum villarum, allodiorum et jurum ducatus Wratislaviensis et districtus Nampslaviensis, ed. G.A. Stenzel, [in:] Uebersicht der Arbeiten und Veränderungen der schlesischen Gesellschaft für vaterländische Kultur im Jahre 1842, Breslau, pp. 48–141.
37. Schlenger H., 1930, Formen ländlicher Siedlungen in Schlesien. Beiträge zur Morphologie der schlesischen Kulturlandschaft, Veröffentlichungen der Schlesischen Gesellschaft für Erdkunde E. V. und des Geografischen Instituts der Universität Breslau, 10, Breslau.
38. Schutkowski H., 2006, Human ecology. Buocultural adaptations in human communities, Ecological Studies 182, Berlin–Heidelberg–New York.
39. Silnicki T., 1939, Dzieje i ustrój kościoła na Śląsku do końca w. XIV, [in:] Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, vol. 2, ed. T. Silnicki, Kraków.
40. Słownik etymologiczny, 1970, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 1, ed. S. Rospond, Warszawa.
41. Słownik etymologiczny, 1985, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 2, ed. S. Rospond, H. Borek, Warszawa.
42. Słownik etymologiczny, 1986, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 3, ed. S. Rospond, H. Borek, Warszawa.
43. Słownik etymologiczny, 1988, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 4, ed. H. Borek, Warszawa.
44. Słownik etymologiczny, 1991, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 5, ed. S. Sochacka, Warszawa.
45. Słownik etymologiczny, 1992, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 6, ed. S. Sochacka, Warszawa.
46. Słownik etymologiczny, 1994, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 7, ed. S. Sochacka, Warszawa.
47. Słownik etymologiczny, 1997, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 8, ed. S. Sochacka, Warszawa.
48. Słownik etymologiczny, 1999, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 9, ed. S. Sochacka, Warszawa.
49. Słownik etymologiczny, 2002, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 10, ed. S. Sochacka, Warszawa.
50. Słownik etymologiczny, 2004, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 11, ed. S. Sochacka, Warszawa.
51. Słownik etymologiczny, 2005, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 12, ed. S. Sochacka, Warszawa.
52. Słownik etymologiczny, 2007, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 13, ed. S. Sochacka, Warszawa.
53. Słownik etymologiczny, 2009, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 14, ed. S. Sochacka, Warszawa.
54. Słownik etymologiczny, 2011, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 15, ed. S. Sochacka, Warszawa.
55. Słownik etymologiczny, 2014, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 16, ed. S. Sochacka, Warszawa.
56. Słownik etymologiczny, 2016, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska, vol. 17, ed. S. Sochacka, Warszawa.
57. Słownik wsi I, 2014, Słownik wsi śląskich w średniowieczu, vol. 1: Powiat lubiński, ed. D. Adamska et al., Wrocław.
58. Słownik wsi II, 2023, Słownik wsi śląskich w średniowieczu, vol. 2: Powiat wołowski, ed. D. Adamska et al., Wrocław.
59. Słownik wsi III, 2024, Słownik wsi śląskich w średniowieczu, vol. 1: Powiat polkowicki, ed. D. Adamska et al., Wrocław.
60. Steller G., 1940, Grund- und Gutsherren im Fürstantum Sagan (1400–1940), Sagan.
61. Stojanowska T., 1973, Leksykalno-semantyczne adaptacje nazw niemieckich w nazewnictwie geograficznym Śląska, Onomastica Slavogermanica, vol. 8, pp. 101–121.
62. Szulc H., 1968, Typy wsi Śląska Opolskiego na początku XIX wieku i ich geneza, Prace Geograficzne, no. 66, Warszawa.
63. Tradition, 2014, Tradition – Umgestaltung – Innovation: Transformationsprozesse im hohen Mittelalter, eds. E. Gringmuth-Dallmer, J. Klápšte, Praehistorica, 32/2, Praha.
64. Urmestischblätter, Urmestischblätter, Staatsbibliotherk Berlin, Preußischer Kulturbesitz, sign. N 729.
65. Werner, Fryderyk Bernhard Werner, Topographia oder Prodomus Delineati Silesiae, Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, Oddział Rękopisów, sign. R. 551; https://www.bibliotekacyfrowa.pl/.
66. Wójcik-Kühnel I., Holc E., Matuszczyk E., 2013, Muzelanictwo (1945–2012), [in:] Archeologia – Górny Śląsk, ed. E. Tomczak, Katowice, pp. 301–349.
67. Wrede, Christian Fridrich von Wrede, Aufnahme von Schlesien 1747–1753, Staatsbibliotherk Berlin, Preußischer Kulturbesitz, sign. N 15060.
68. Zientara B., 1997, Henryk Brodaty i jego czasy, Warszawa.
69. Zlat M., 1990, Nobilitacja przez sztukę – jedna z funkcji mieszczańskiego mecenatu w XIV i XV w., [in:] Sztuka miast i mieszczaństwa XV – XVIII wieku w Europie Środkowo-wschodniej, Warszawa, pp. 77–103.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Dominik Nowakowski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Statystyki
Liczba wyświetleń i pobrań: 3
Liczba cytowań: 0
