Rodzina polska w XIX wieku jako środowisko wychowawcze i jej funkcja edukacyjna

Krzysztof Jakubiak, Monika Nawrot-Borowska

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/SPI.2016.2.001

Abstrakt


Niniejsze opracowanie poświęcone jest naturalnemu środowisku wychowawczemu, jakim jest rodzina. Przedmiotem badań uczyniono jej funkcję edukacyjną, ze szczególnym uwzględnieniem charakterystyki jej uwarunkowań, przejawów i sposobów realizacji. Podjęto się charakterystyki specyfiki modelu rodziny polskiej w XIX wieku, dokonujących się w nim przemian i warunkujących je czynników. Można stwierdzić, iż upowszechniany w XIX stuleciu model rodziny jako środowiska wychowawczego był na tyle uniwersalny, a nawet atrakcyjny, że mógł być i bywał przyjmowany przez rodziny z różnych warstw społecznych. Sądzono, że każda rodzina bez względu na jej status społeczny jest pierwszym i najważniejszym środowiskiem wychowawczym. Każda rodzina bowiem, bez względu na jej miejsce w stratyfikacji społecznej, pełniła znaczącą funkcję edukacyjną i kształtowała osobowość dzieci całokształtem organizacji i treści swego życia. Funkcja edukacyjna rodziny przejawiała się w wyznawanym i wpajanym młodemu pokoleniu systemie wartości, atmosferze domu, występujących w rodzinie wzorach zachowań, układzie stosunków i relacji w niej panujących, podziale ról rodzinnych, czynnościach wykonywanych przez poszczególnych jej członków – domowników. Opisany model rodziny i realizacja funkcji edukacyjnej na jej gruncie podlegały zmianom wraz z przemianami cywilizacyjnymi i społeczno-ekonomicznymi, które dokonywały się już od pierwszych dekad XX wieku.


Słowa kluczowe


rodzina polska; wychowanie w rodzinie; funkcja edukacyjna rodziny; zabory; XIX wiek

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Ariès P., Historia dzieciństwa. Dziecko i rodzina w dawnych czasach, przeł. M. Ochab, Marabut, Gdańsk 1995.

Baranowski B., Życie codzienne wsi między Wartą a Pilicą w XIX wieku, PIW, Warszawa 1969.

Bołdyrew A., Matka i dziecko w rodzinie polskiej. Ewolucja modelu życia rodzinnego w latach 1795-1918, Neriton, Warszawa 2008.

Bożek A., Pamiętniki, Śląsk, Katowice 1957.

Brodowska H., Chłopi o sobie i Polsce. Rozwój świadomości społeczno- narodowej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1984.

Chałasiński J., Kultura i naród, Książka i Wiedza, Warszawa 1968.

Chłosta J., Kazimierz Jaroszyk 1878–1941. O narodowy kształt Warmii i Mazur, Pojezierze, Olsztyn 1986.

Denisiuk A., W poszukiwaniu nowej formuły dla dawnych kryteriów wartości. Dylematy wychowania w rodzinie na Pomorzu w drugiej połowie XIX i na początku XX stulecia, w: Rodzina jako środowisko wychowawcze w czasach nowożytnych, red. K. Jakubiak, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1995.

Drzewiecki Z., Wspomnienia muzyka, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1971.

Dunin-Wąsowicz K., Świadomość narodowa chłopów w świetle pamiętników w okresie powstań narodowowyzwoleńczych, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 1992, nr 45.

Durkheim E., Introduction à la sociologie de la famille, w: tenże, Textes 3. Fonctions sociales et institutions, Les Éditions de Minuit, Paris 1975.

Dziecko w rodzinie i społeczeństwie. Dzieje nowożytne, red. K. Jakubiak, W. Jamrożek, Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2002.

Encyklopedia wychowawcza, oprac. J.T. Lubomirski, E. Stawski, S. Przystański, J.K. Plebański, Gebethner i Wolff, Warszawa 1881, 1885.

Fałat J., Pamiętniki, Śląski Instytut Narodowy, Katowice 1987.

Fedorowicz J., Konopińska J., Marianna i róże. Życie codzienne w Wielkopolsce w latach 1889–1914 w tradycji rodzinnej, Zysk i S-ka, Poznań 1995.

Grabski S., Pamiętniki, Czytelnik, Warszawa 1989.

Grabski W.J., Blizny dzieciństwa, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1971.

Górski K., Pamiętniki. Z rękopisu, z upoważnienia autora opracował, zredagował i posłowiem opatrzył Z. Jędrzyński, Comer, Toruń 1995.

Grzybowski R., Zadania wychowawcze rodziny polskiej na Pomorzu Nadwiślańskim w ujęciu „Gazety Grudziądzkiej” z lat 1894–1914, w: Wychowanie w rodzinie od starożytności po wiek XX, red. J. Jundziłł, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1994.

Hartman S., Wspomnienia lwowskie i inne, Leopoldinum, Wrocław 1994.

Haufe E., Dziecko i rodzina. Wskazówki kształcenia domowego dla matek, wolny przekład z niemieckiego, Nakładem Księgarni T. Paprockiego i S-ki, Warszawa 1892.

Iwanicka Z., Pamiętnik, w: W. Rodowicz, S. Rodowiczowa, Zofia z Rodowiczów Iwanicka, Tryptyk rodzinny, PIW, Warszawa 1999.

Jabłonowska Z., Rodzina w XIX i na początku XX wieku, w: Przemiany rodziny polskiej, red. J. Komorowska, Instytut Wydawniczy CRZZ, Warszawa 1975.

Jakubiak K., Edukacja rodziców w polskiej refleksji i praktyce pedagogicznej XIX i XX wieku – do 1939 roku, w: Wychowanie w rodzinie polskiej XIX i XX wieku, red. K. Jakubiak, A. Winiarz, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 2000.

Jakubiak K., Popularyzacja wychowania rodzinnego dziecka w polskiej literaturze pedagogicznej i czasopiśmiennictwie XIX wieku, w: Rodzina w starożytnym Rzymie, red. J. Jundziłł, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1993.

Jakubiak K., Świat postulowanych wartości życia i wychowania w rodzinach polskich na przełomie XIX i XX wieku, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Seria: Pedagogika” 2012, z. 21.

Jakubiak K., Wypracowanie modelu wychowania rodzinnego dziecka w polskiej pedagogice XIX i początku XX wieku, w: Rodzina i wychowanie. Ciągłość i zmienność na przestrzeni wieków, red. J. Jundziłł, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1995.

Jedynak B., Dom i kobieta w kulturze niewoli, w: Kobieta w kulturze i społeczeństwie, red. B. Jedynak, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1990.

Kabzińska Ł., Rodzina jako podstawowe środowisko wychowawcze w pedagogicznych koncepcjach Królestwa Polskiego z lat 1846–1914, w: Wychowanie w rodzinie polskiej od schyłku XVIII do połowy XX wieku, red. K. Jakubiak, A. Winiarz, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 2000.

Kabzińska Ł., Wychowawcza rola rodziny w opinii pozytywistów warszawskich, w: Wychowanie w rodzinie od starożytności po wiek XX, red. J. Jundziłł, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1994.

Kalicka F., J. Brun-Bronowicz. Życie, działalność, twórczość, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.

Kałwa D., Polska doby rozbiorów i międzywojenna, w: Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza do czasów współczesnych, red. A. Chwalba, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.

Kon F., Narodziny wieku. Wspomnienia, Książka i Wiedza, Warszawa 1969.

Korzeniowska W., Edukacja i wychowanie różnych warstw społecznych na ziemiach polskich od drugiej połowy wieku XIX do roku 1918, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2004.

Kufer Kasyldy czyli wspomnienia z lat dziewczęcych. Wybór pamiętników z XVIII i XIX wieku, oprac. D. Stępniewska, B. Walczyna, Nasza Księgarnia, Warszawa 1983.

Kwas F., Wspomnienia z mojego życia, Pojezierze, Olsztyn 1957.

Leśniakowska M., Dwór polski a idee domu w kulturze europejskiej, w: Dwór polski w XIX wieku. Zjawisko historyczne i kulturowe, red. T. Jaroszewski, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Warszawa 1990.

Ligocki E., Dialog z przeszłością, Czytelnik, Warszawa 1970.

Lutyńska K., Ideologia czasopism rodzinnych Królestwa Polskiego w latach 1860–1880, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych” 1956, t. 7.

Markowska D., Rodzina wiejska na Podlasiu 1864–1964, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1970.

Michalski G., Wskazania dla edukacji domowej w wybranym czasopiśmiennictwie polskim drugiej połowy XIX i w pierwszych latach XX wieku, w: Nauczanie domowe dzieci polskich od VIII do XX wieku, red. K. Jakubiak, A. Winiarz, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2005.

Mędrzecki W., Intymność i sfera prywatna w życiu codziennym i obyczajach rodziny wiejskiej w XIX i pierwszej połowie XIX wieku, w: Rodzina – prywatność – intymność. Dzieje rodziny polskiej w kontekście europejskim, red. D. Kałwa, A. Walaszek, A. Żarnowska, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2005.

Nauczanie domowe dzieci polskich od VIII do XX wieku, red. K. Jakubiak, A. Winiarz, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2004.

Nawrot-Borowska M., Nauczanie domowe na ziemiach polskich w II połowie XIX i na początku XX wieku – zapatrywania teoretyczne i praktyka, Wydawnictwo UKW, Bydgoszcz 2011.

Nawrot-Borowska M., Sprawy tajemne i nieczyste. Rola rodziny w wychowaniu seksualnym dzieci w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku w świetle poradników. Zarys problematyki, w: Wychowanie w rodzinie. Od starożytnej myśli filozoficznej do współczesnych rozwiązań legislacyjnych, t. 7, red. B. Jędrychowska, E. Jurczyk-Romanowska, Zakład Historii Edukacji Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego – Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Karkonoskiej Państwowej Szkoły Wyższej, Wrocław – Jelenia Góra 2013.

Nawrot-Borowska M., Edukacja patriotyczna w rodzinach polskich w II połowie XIX i na początku XX wieku w świetle literatury pamiętnikarskiej, w: Niepodległość i wychowanie: z doświadczeń II Rzeczypospolitej, red. W. Jamrożek, E. Kula, M. Pękowska, Wydawnictwo Wszechnicy Świętokrzyskiej, Kielce 2012.

Nawrot-Borowska M., Małek A., Wychowanie zdrowotne i higiena dzieci i młodzieży w świetle poradników dla rodziców z lat 1850–1970 – zarys problematyki, „Przegląd Pedagogiczny” 2015, nr 2.

Partnerka, matka, opiekunka. Status kobiety w dziejach nowożytnych od VI do XX wieku, red. K. Jakubiak, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 2000.

Pawlikowski M., Pamiętniki. Medyka – Kraków – Zakopane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1998.

Pigoń S., Z Komborni w świat. Wspomnienia młodości, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1983.

Raczyński E., Rogalin i jego mieszkańcy, Rada Miejska Poznania, Poznań 1991.

Regulska A., Przeobrażenia w modelu i funkcjach rodziny na przestrzeni XIX–XX wieku, „Studia nad Rodziną” 2011, nr 1–2.

Rodzina – prywatność – intymność. Dzieje rodziny polskiej w kontekście europejskim, red. D. Kałwa, A. Walaszek, A. Żarnowska, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2005.

Rodzina jako środowisko wychowawcze w czasach nowożytnych, red. K. Jakubiak, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1995.

Rodzina. Historia i współczesność. Studium monograficzne, red. W. Korzeniowska, U. Szuścik, Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2010.

Rodzina pomorska, red. J. Borzyszkowski, Nadbałtyckie Centrum Kultury, Instytut Kaszubski, Gdańsk 1999.

Rzepniewska D., Rodzina ziemiańska w Królestwie Polskim, w: Społeczeństwo polskie XVIII i XIX wieku. Studia o rodzinie, t. 9, red. J. Leskiewiczowa, PWN, Warszawa 1991.

Siennicka M., Rodzina burżuazji warszawskiej i jej obyczaj. Druga połowa XIX i początek XX wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 1998.

Sobczak J., Przejawy zainteresowania wychowaniem rodzinnym w pracach niektórych polskich pisarzy i pedagogów u schyłku XVIII i w pierwszej połowie XIX wieku, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia Pedagogiczne” 1992, z. 18.

Sobczak J., Warunki i przejawy rozwoju teorii wychowania rodzinnego i edukacji rodziców od czasów odrodzenia, w: Rodzina. Przeszłość – teraźniejszość – przyszłość, red. A. Tchorzewski, Wydawnictwo Uczelnianie WSP, Bydgoszcz 1988.

Stryczek J., Chłopskim piórem, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1984.

Szarkowska A., Wychowanie religijne w rodzinie polskiej w okresie zaborów, „Kultura i Edukacja” 2003, nr 3/4.

Szczepański J., Korzeniami wrosłem w ziemię, Śląsk, Katowice 1984.

Tchorzewski A.M., Funkcje edukacyjne rodziny. Studium diagnostyczno-anagnostyczne, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1990.

Trzeciakowscy M. i L., W dziewiętnastowiecznym Poznaniu. Życie codzienne miasta 1815–1914, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1987.

Wierzbicki A., Żywy Lewiatan, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 2001.

Witkiewiczówna M., Wspomnienia o Stanisławie Witkiewiczu, Gebethner i Wolff, Warszawa 1936.

Witos W., Moje wspomnienia, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1978.

Wójcik M., Znaczenie wychowawcze pielgrzymek rodzin górnośląskich do miejsc kultu narodowego w latach 1896–1914, w: Rodzina jako środowisko wychowawcze w czasach nowożytnych, red. K. Jakubiak, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1995.

Wychowanie w rodzinie od starożytności po wiek XX, red. J. Jundziłł, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1994.

Wychowanie w rodzinie polskiej od schyłku XVIII do połowy XX wieku, red. K. Jakubiak, A. Winiarz, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 2000.

Wychowanie w rodzinie. Przekaz tradycji i kultury na przestrzeni wieków, t. 1, red. S. Walasek, L. Albański, Karkonoska Szkoła Wyższa w Jeleniej Górze, Jelenia Góra 2011.

Wychowanie w rodzinie. Rodzina na przestrzeni wieków, t. 2, red. S. Walasek, L. Albański, Karkonoska Szkoła Wyższa w Jeleniej Górze, Jelenia Góra 2011.

Wychowanie w rodzinie. Od starożytnej myśli filozoficznej do współczesnych rozwiązań legislacyjnych, t. 7, red. B. Jędrychowska, E. Jurczyk-Romanowska, Zakład Historii Edukacji Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego – Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Karkonoskiej Państwowej Szkoły Wyższej, Wrocław – Jelenia Góra 2013.

Wychowanie w rodzinie. Rodzina w Europie na przełomie XIX i XX wieku, t. 12, red. S. Walasek, A. Haratyk, Zakład Historii Edukacji Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego – Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Karkonoskiej Państwowej Szkoły Wyższej, Wrocław – Jelenia Góra 2016.

Zabielski F., Z życia i z pamięci, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1980.

Źródła do dziejów wychowania w rodzinie polskiej w XIX i początkach XX wieku, wybór i oprac. A. Denisiuk, K. Jakubiak, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2001.

Źródła do nauczania domowego dzieci polskich w XIX i na początku XX wieku z bibliografią adnotowaną pamiętników i wyborem literatury pedagogicznej, red. K. Jakubiak, G. Karłowska, M. Nawrot, A. Winiarz, Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2005.

Żanowska A., Rodzina robotnicza w Warszawie na przełomie XIX i XX wieku, „Kronika Warszawy” 1984, nr 2.

Żyrowski M., Dziewiętnastowieczna rodzina polska, „Roczniki Socjologii Rodziny” 2000, z. 12.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Aktualne numery
ISSN 2450-5358

e-ISSN 2450-5366

Poprzedni: ISSN 2299-4890

Partnerzy platformy czasopism