O różnorodności zasad: filozoficznych, matematycznych i empirycznych, leżących u podstaw nowożytnego przyrodoznawstwa

Zbigniew Pietrzak

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/RF.2020.039

Abstrakt


Badania przyrodnicze, a szerzej – formułowane wizje otaczającej przyrody, zawsze opierają się na fundamentalnych zasadach (założeniach, aksjomatach, przesłankach itp.). Zasady te mogą być metafizyczne (teologiczne), matematyczne lub empiryczne. W niniejszym artykule, na przykładzie wybranych aspektów dorobku czterech wybitnych filozofów i przyrodników – René Descartes’a, Isaaca Newtona, Immanuela Kanta oraz Pierre’a Simona de Laplace’a, chcę zwrócić uwagę na konsekwencje płynące z przyjęcia różnych zasad. Konsekwencje dla proponowanych koncepcji/teorii przyrody. Ale także na pewne paradoksy związane z tym, że pomimo przyjęcia odmiennych zasad uczeni dochodzą do podobnie brzmiących wniosków oraz że odwoływanie się do tych samych zasad może prowadzić do odmiennych twierdzeń. A co najistotniejsze, to fakt, że zarówno owe podobieństwa, jak i różnice są niekiedy pozorne i zwodnicze. <w:LsdException L

Słowa kluczowe


Descartes; Isaac Newton; Immanuel Kant; Pierre Simon de Laplace; metafizyka; matematyka; geometria; ruch; siła; grawitacja; materia

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Bad Hersz. 1931. Geneza i zmierzch legendy Kant–Laplace. Lwów: Wydawnictwo Księgarni M.H. Rubina. Przedruk w: Studia z Historii Filozofii 3, 2 (2015): 46–76.

Boyle Robert. 1661. The Scepical Chymist (wersja polska: przeł. Ryszard Krauze, współpraca Zbigniew Pietrzak i Małgorzata Lubańska – w przygotowaniu).

Burtt Edwin A. 1926. The Metaphysical Foundations of Modern Physical Science. New York: Doubleday.

Descartes René. 2010. Medytacje o pierwszej filozofii, przeł. Maria i Kazimierz Ajdukiewiczowie, Zarzuty uczonych mężów wraz z odpowiedziami autora, przeł. Stefan Swieżawski. T. 1. Warszawa: PWN.

Descartes René. 1981. Rozprawa o metodzie, przeł. Wanda Wojciechowska. Warszawa: PWN.

Descartes René. 2005. Świat albo traktat o świetle, przeł. Tomasz Śliwiński. Kraków: Aureus.

Descartes René. 2001. Zasady filozofii, przeł. Izydora Dąmbska. Kęty: ANTYK.

Drozdowicz Zbigniew. 2014. Kartezjański racjonalizm. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.

Feser Edward. 2019. Aristotle’s Revenge. The Metaphysical Foundations of Physical and Biological Science. Neunkirchen-Seelscheid: Editiones Scholasticae.

Garber Daniel. 1992. Descartes’ Metaphysical Physics. Chicago, London: The University of Chicago Press.

Galilei Galileo. 1930. Rozmowy i dowodzenia matematyczne w zakresie dwóch nowych umiejętności dotyczących mechaniki i ruchów miejscowych, przeł. F. K. Warszawa: Wydaw. Kasy im. Mianowskiego Instytutu Popierania Nauki.

Gilson Etienne. 2001. Jedność doświadczenia filozoficznego, przeł. Zofia Wrzeszcz. Warszawa: Altaya de Agostini.

Guicciardini Niccolo. 2011. Isaac Newton on Mathematical Certainty and Method. Cambridge: MA: MIT Press.

Hall Aleksander R. 1966. Rewolucja naukowa 1500–1800, przeł. Tadeusz Zembrzuski. Warszawa: PAX.

Herschel John F. W. 1955. Wstęp do badań przyrodniczych, przeł. T. Pawłowski. Warszawa: PWN.

Kant Immanuel. 2012. Metafizyczne podstawy przyrodoznawstwa.W: Immanuel Kant, Dzieła zebrane. T. 3, przeł. Tomasz Kupś, red. Tomasz Kupś. 223–311. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Kant Immanuel. 2010. Powszechna historia naturalna i teoria nieba albo szkic o układzie oraz mechanicznym pochodzeniu całości świata opracowany zgodnie z prawami Newtona, (Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Hommels, oder Versuch von der Verfassung und dem mechanischen Ursprunge des ganzen Weltgebaudes nach Newtonischen Grunsätzen abgebandelt, 1755). W: Immanuel Kant. Dzieła zebrane. T. 1, przeł. Mirosław Żelazny et al., red. Marek Jankowski, Tomasz Kupś, 195–324. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Koyré Aleksander. 1998. Od zamkniętego świata do nieskończonego wszechświata, przeł. Ola i Wojciech Kubińscy. Gdańsk: Biblioteka Filozofii i Historii Filozofii.

Laplace Pierre S. 1824. Expositiondu Systeme du Monde Expositiondu Systeme du Monde. Paris: Bachelier.

Laplace Pierre S. 1825. Historyia astronomii krótko zebrana przez markiza de Laplace, przeł. Wincenty Karczewski. Wilno: Drukarnia A. Marcinowskiego.

Lamarck Jean B. 1960. Filozofia zoologii, przeł. Krystyna Zaćwilichowska. Warszawa: PWN.

Lovejoy Arthur O. 2009. Wielki łańcuch bytu. Studium historii pewnej idei, przeł. Artur Przybysławski. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Newman Wiliam R. 2019. Newton the Alchemist: Science, Enigma, and the Quest for Nature’s “Secret Fire”. Princeton & Oxford: Princeton University Press.

Newton Izaak. 2011. Matematyczne zasady filozofii przyrody, przeł. Jarosław Wawrzycki. Kraków: Copernicus Center Press.

Newton Izaak. 1959. Notatki z zakresu alchemii, przeł. Janusz Sytnik-Czetwertyński. Tekst źródłowy w: Isaac Newton The correspondence of Isaac Newton. Vol. 3 (1688–1694), ed. H. W. Turnbull, 1–35. Cambridge: University Press.

Newton Izaak. 2014. O ciężkości i równowadze cieczy, przeł. Adam Grzeliński. W: Empiryczne podstawy i obrzeża filozofii XVII wieku, red. Adam Grzeliński, Jolanta Żelazna, 193–242. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Newton Isaac. 1962. Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton. A Selection from the Portsmouth Collection in the University Library, Cambridge Chosen, ed. and transl. A.R. Hall and M.B. Hall. Cambridge: Indiana University, The University Press.

Pask Colin. 2013. Magnificent Principia. New York: Prometheus Books.

Pietrzak Zbigniew. 2012. „O osobliwościach Galileuszowej filozofii matematyzacji nauk przyrodniczych”. Lectiones & Acroases Philosophicae V, 1: 151–175.

Rotter Krzysztof. 1992. „Fizyka Galileusza a Arystotelizm. Przyczynek do roli krytyki w rozwoju wiedzy”. Nowa krytyka 2: 31–51.

Szyrwińska Anna. 2014. „Z badań nad filozofią Kanta w kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej: Hersz Bad o teorii Kanta–Laplace'a”. Studia z Historii Filozofii 3, 5: 145–161.

Tempczyk Michał. 2005. Ontologia świata przyrody. Kraków: Universitas.

Whitehead Alfred N. 2020. Przygody idei, przeł. M. Piwowarczyk. Warszawa: PWN.

Wojtysiak Jacek. 2016. „Zasada”. Encyklopedia filozofii przyrody, red. Zenon E. Roskal, 323–344. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Wolter. 2010. Elementy filozofii Newtona, przeł. Helena Konczewska. Warszawa: PWN.

Wróblewski Andrzej K. 2009. Historia fizyki. Warszawa: PWN.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.


ISSN 0035-9599 (print)  
ISSN 2545-3173 (online)

Partnerzy platformy czasopism