Od tez Marcina Lutra do kazań Jacoba Heggego. Kościół w Gdańsku w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych

Sławomir Kościelak

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/OiRwP.2019.02

Abstrakt


Przedmiotem niniejszej analizy jest sytuacja Kościoła w Gdańsku w latach 1517–1522, w przededniu pierwszych wystąpień reformacyjnych w tym ważnym dla Prus Królewskich i Polski ośrodku miejskim. W artykule na podstawie literatury przedmiotu, a przede wszystkim zachowanych dokumentów, pism, listów oraz akt działalności biskupa włocławskiego, ordynariusza miejsca, zrekonstruowano przebieg wydarzeń poprzedzających działalność pierwszego reformatora Gdańska, Jacoba Heggego. Istotnym celem badań jest odpowiedź na pytanie, czy zapoczątkowane wystąpieniem Marcina Lutra reformacyjne wrzenie miało jakikolwiek wpływ na sytuację Kościoła w Gdańsku. Przypadek Gdańska zestawiono z sytuacją w kilku miastach Polski i Rzeszy, m.in. w Krakowie, Lubece, Hamburgu.


Słowa kluczowe


Prusy Królewskie; miasta wczesnonowożytne; kryzys Kościoła; przyczyny reformacji; duchowieństwo diecezjalne; sądownictwo duchowne

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Źródła rękopiśmienne

Archiwum Diecezjalne we Włocławku: Akta biskupów kujawsko-pomorskich, 2 (19), Akta działalności Macieja Drzewickiego; Akta biskupów kujawsko-pomorskich, 7 (26), Akta działalności Hieronima Rozrażewskiego

Archiwum Państwowe w Gdańsku: Missiva, 300, 27/9; Akta miasta Gdańska, Dokumenty i listy po 1525 r., 300, 53/254; Akta miasta Gdańska, Dokumenty i listy do 1525 r.: 300, D/5A, 960; 300, D/42, 246; 300, D/42, 248; 300, D/42, 262; 300, D/42, 285; 300, D/44, 273; 300, D/44, 275; 300, D/44, 277; 300, D/44, 279; 300, D/44, 283; 300, D/44, 285; 300, D/44, 286; 300, D/44, 290; 300, D/58, 192; 300, D/70, 174; 300, D/70, 179; 300, D/70, 180; 300, D/70, 181; 300, D/70, 189; 300, D/73, 25

Źródła drukowane

Die Aufzeichnungen des Dominikaners Martin Gruneweg (1562 – c.a. 1618) über seine Familie in Danzig, seine Handelsreisen in Osteuropa und sein Klosterleben in Polen, Bde 1–3: Edition des Manuskripts fol. 1–1932, hrsg.

A. Bues, Wiesbaden 2008 (Deutsches Historisches Institut Warschau. Quellen und Studien, Bd. 19)

Chronik der Marienkirche in Danzig. Das „Historische Kirchen Register” von Eberhard Bötticher (1616). Transkription und Auswertung, bearb. Ch. Herrmann, E. Kizik, Köln–Weimar–Wien 2013 (Veröffentlichungen aus den Archiven Pressischer Kulturbesitz, Bd. 67)

Geschichte der Stadt Danzig, Bd. 4: Urkunden, hrsg. P. Simson, Danzig 1918

Preussiche Sammlung allerley bisher ungedruckten Urkunden, Nachrichten und Abhandlungen, hrsg. M. Ch. Hanow, Bd. 1, Danzig 1747

Urkundenbuch der alten Sächsischen Franziskanerprovinzen, Bd. 2: Kustodie Preußen, hrsg. L. Lemmens, Düßeldorf 1913

Opracowania

Arnold U., Luther und Danzig, „Zeitschrift für Ostforschung”, 21, 1972, s. 101–112

Baszanowski J., Przemiany demograficzne w Gdańsku w latach 1601–1846, Gdańsk 1995

Birecki P., Powstanie, rozwój i trwanie Kościoła luterańskiego w Prusach Królewskich (1517–1772), w: W 500-lecie Reformacji (1517–2017). Z dziejów kościołów ewangelickich w dawnych Prusach Królewskich i Książęcych, t. 1: Tereny dawnych Prus Królewskich, red. J. Kłaczkow, G. Jasiński, P. Birecki, Toruń 2017, s. 21–48

Biskup M., O początkach reformacji luterańskiej w Prusach Królewskich, „Kwartalnik Historyczny”, 100, 1993, 4, s. 101–112

Biskup M., Tomczak A., Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w., Toruń 1955

Bogdanowicz S., Kościół św. Piotra i Pawła w Gdańsku, Gdańsk 1993

Bogucka M., Luter a Gdańsk. Społeczne przesłanki zwycięstwa luteranizmu w Gdańsku w XVI wieku, „Rocznik Gdański”, 43, 1983, 1, s. 55–63

Bogucka M., Przemiany społeczne i walki społeczno-polityczne, w: Historia Gdańska, t. 2, red. E. Cieślak, Gdańsk 1982, s. 208–259

Czaplewski P., Wykaz oficjałów gdańskich i pomorskich od 1467 – 1824 r., „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, 19, 1912, s. 3–128

Drost W., Kunstdenkmäler der Stadt Danzig, Bd. 5, bearb. F. Svoboda, Stuttgart 1972

Dworzaczkowa J., O genezie i skutkach rewolty gdańskiej 1525/26, „Roczniki Historyczne”, 28, 1962, s. 97–109

Freytag H., Die Beziehungen Danzigs zu Wittenberg in der Zeit der Reformation, „Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins”, 38, 1898, s. 1–114

Gralath D., Versuch einer Geschichte Danzigs, Th. 1, Königsberg 1789

Hirsch Th., Die Ober-Pfarrkirche von St. Marien in Danzig in ihren Denkmälern und ihren Beziehungen zum kirchlichen Leben Danzigs, Th. 1, Danzig 1843

Jank T., Zespół kościelny Św. Trójcy w Gdańsku. Historia, zabytki, opowieści, Gdańsk 2002

Kobus A., Rządcy placówek duszpasterskich Archidiecezji Gdańskiej, Gdańsk–Pelplin 2014

Kościelak S., Dzieje wyznaniowe Gdańska od XVI do początku XIX w., w: Gdańsk protestancki w epoce nowożytnej. W 500-lecie wystąpienia Marcina Lutra, t. 1: Eseje, red. E. Kizik, S. Kościelak, Gdańsk 2017, s. 64–91

Kościelak S., Dzieje wyznaniowe Prus Królewskich w XVI–XVIII w., w: Prusy Królewskie. Społeczeństwo, kultura, gospodarka 1454–1772, red. E. Kizik, Gdańsk 2012, s. 204–263

Kościelak S., Katolicy w protestanckim Gdańsku od drugiej połowy XVI do końca XVIII wieku, Gdańsk 2012

Kościelak S., Kaznodzieje ewangeliccy w kościele św. Jakuba, w: Szpital i kościół św. Jakuba. 600 lat fundacji gildii szyprów w Gdańsku, red. A. Sroka, Toruń 2009, s. 167–199

Kościelak S., Nieruchomości katolickich instytucji kościelnych w Gdańsku od XVI po początek XIX wieku, w: Studia i materiały do dziejów domu gdańskiego, cz. 2, red. E. Kizik, Gdańsk–Warszawa 2011, s. 53–108

Kowalski W., Reformacja w Krakowie w XVI wieku, w: Reformacja w Krakowie, red. Z. Noga, Kraków 2018, s. 25–42

Krzyżanowski L., Kościół filialny Św. Ducha zwany Kaplicą Królewską i zespół budynków plebanii, w: Katalog zabytków sztuki. Miasto Gdańsk, cz. 1, Główne Miasto, red. B. Roll, I. Strzelecka, Warszawa 2006 (Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, seria nowa, t. 8, cz. 1), s. 124–129

Kubicki R., Franciszkanie w Gdańsku – zaplecze społeczne klasztoru oraz jego związki z miastem w XV i pierwszej połowie XVI w., „Nasza Przeszłość”, 115–116, 2011, s. 163–182

Kubicki R., Środowisko dominikanów kontraty pruskiej od XIII do połowy XVI w., Gdańsk 2007

Kubicki R., Zakony mendykanckie w Prusach Krzyżackich i Królewskich od XIII do połowy XVI wieku, Gdańsk 2018

Löschin G., Geschichte Danzigs von der ältesten bis zu neusten Zeit, Th. 1, Danzig 1828

Małłek J., Polska wobec luteranizacji Prus, OiRwP, 49, 2005, s. 5–18

Możdżeń J., The Beginnings of the Reformation in the Light of Gdańsk and Königsberg Chroniclers of the First Half of the 16th Century, „Zapiski Historyczne”, 82, 2017, 1, s. 71–96

Możdżeń J., Przedstawianie świata przez kronikarzy gdańskich na przełomie XV i XVI w., Toruń 2016

Możejko B., Kaczor D., Śliwiński B., Zarys dziejów klasztoru dominikańskiego w Gdańsku od średniowiecza do czasów nowożytnych (1226/1227–1835), w: Archeologia Gdańska, t. 1, red. H. Paner, Gdańsk 2009, s. 137–214

Noga Z., Krakowska Rada Miejska a reformacja, w: Reformacja w Krakowie, red. Z. Noga, Kraków 2018, s. 43–66

Noga Z., Reformacja w Krakowie w XVI–XVIII wieku i jej skutki, „Czasy Nowożytne”, 31, 2018, s. 291–300

Nowak Z., Pankracy Klemme – gdański działacz reformacyjny i jego księgozbiór, w: idem, Po starą księgę sięgam ze wzruszeniem. Szkice z dziejów i kultury książki w Prusach Królewskich od XV do XVIII wieku, Gdańsk 2008, s. 283–292

Nowicki T., Plebani archidiakonatu pomorskiego w XVIII wieku. Studium prozopograficzne, Lublin 2008 (Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Prace Wydziału Historyczno-Filologicznego, t. 147)

Oliński P., Fundacje mieszczańskie w miastach pruskich w okresie średniowiecza i na progu czasów nowożytnych (Chełmno, Toruń, Elbląg, Gdańsk, Królewiec, Braniewo), Toruń 2008

Piwarski K., Dzieje Gdańska w zarysie, Gdańsk–Bydgoszcz–Szczecin 1946

Postel R., Kirche und Stadt in Lübeck am Beginn der Reformation, „Zeitschrift des Vereins für Lübeckische Geschichte und Altertumskunde”, 85, 2005, s. 167–182

Redner L., Skizzen aus der Kirchengeschichte Danzigs, Danzig 1875

Schnaase E., Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs, Danzig 1862

Siewert G. V., Geschichte der Reformation in Danzig, bis zu ihrer gäntzlichen

Unterdrückung, „Preussiches Provinzial-Kirchenblatt”, 3, 1841, s. 144–170, 197–233

Simson P., Danzigs Geschichte, w: Monographien deutscher Städte, Bd. 6, hrsg. E. Stein, Danzig–Oldenburg i. Gr. 1914

Simson P., Geschichte der Stadt Danzig, Danzig 1903

Simson P., Geschichte der Stadt Danzig, Bd. 1–2, Danzig 1913–1918

Simson P., Wann hat der danziger Priester Jakob Knothe geheiratet?, „Mitteilungen des Westpreussischen Geschichtsvereins”, 14, 1915, s. 3–4

Słownik biograficzny kapituły warmińskiej, red. J. Guzowski, Olsztyn 1996 (Rozprawy Naukowe Wyższego Seminarium Duchownego Metropolii Warmińskiej „Hosianum” w Olsztynie)

Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. 1–4, red. S. Gierszewski, Z. Nowak, 1992–1997 (i jego kolejne suplementy)

Subera I., Terytorium diecezji włocławskiej i pomorskiej, „Prawo Kanoniczne”, 4, 1961, s. 681–768

Szarszewski A., Szpital i kościół św. Jakuba w Gdańsku. Zarys historyczny, Toruń 1999

Szczepański J., Prezbiterium kościoła franciszkanów w Gdańsku i jego lektoria, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki. Teoria i Historia”, 38, 1993, 2, s. 109–118

Wermter E. W., Die Beginen im mittelalterlichen Preusslande, „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands”, 33, 1969, s. 41–52

Wijaczka J., Luteranie w Koronie od 1517 do 1795 r., w: Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), t. 1: W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, red. J. Kłaczkow, Toruń 2012, s. 13–88

Woziński A., W świetle gwiazd. Sztuka i astrologia w Gdańsku w latach 1450–1550, Gdańsk 2011

Zdrenka J., Urzędnicy miejscy Gdańska w latach 1342–1792 i 1807–1814. t. 2: Biogramy, Gdańsk 2008

Zins H., Ród Ferberów i jego rola w dziejach Gdańska w V i XVI w., Lublin 1951

Zonenberg S., Kronika Szymona Grunaua, Bydgoszcz 2009


Refbacks

  • There are currently no refbacks.

Partnerzy platformy czasopism