Attempts of economic and administrative reforms of the commandries of the Knights of the Order of St. John in Ost-Pomerania in the 14th century

Marek Smoliński

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/OM.2017.002

Abstract


The Order of the Hospitallers of St. John the Baptist found its way into Pomerania at the end of the 12th century. The first establishments of the Hospital of Jerusalem in this region were built in 1198. The basis of their foundation was the bestowal of Starograd Gdański, few of the nearby villages, the Church of the Holy Trinity in Lubiszewo, and all its endowments to the Hospitallers. The author of this donation was Grzymisław, the ruler of Świecie and Lubiszewo. This charter is considered in the Polish source literature as a good example of the way of endowing the monastic institutions in Poland and Pomerania at the end of the 12th century.

            In the 13th century, the Hospitallers of the religious houses in Starogard and Lubiszewo came into conflict with the prince of Lubiszewo and Tczew, Sambor II. It resulted in the removal of the Hospitallers from the Pomerania by Sambor II. They could not return to their former domains until the 1270s. Their return was connected with the favourable attitude towards the Order of St. John by Mściwoj II, Duke of Gdańsk. Not only did he exile Sambor II from Pomerania, but he also started to return their lost goods back to the Knights step by step. With Mściwoj II the local Pomeranian dynasty ended in 1294. After a period of struggles, Pomerania was taken over by the Teutonic Order in 1308. The victim of the rivalry over Pomerania was the Polish prince Władysław I the Elbow-high. The Pomeranian representatives of the Order of St. John were adversaries of Władysław. They recognized that the cooperation with the Teutonic Order might yield the stability of their assets in Pomerania. As a result, the Order of St. John the Baptist was deprived of its demesnes in Lesser Poland and Kuyavia.

            The above-described events and the general crisis of the military orders, which resulted from the fall of the Christian countries in the Holy Land, also caused a decline of interest in and support for the Hospitallers in Pomerania. In effect, the then existing Pomeranian commanderies of the Order, in Lubiszewo and Szkarszewy, were governed and filled with the brothers from Mecklenburg and the Margraviate of Brandenburg. It was these brothers who, in the 14th century, took upon themselves the labour of reforming the administration of the demesnes of the Order in Pomerania. The reforms consisted in locating the endowments of the Order under a new settlement law, mainly Kulm law. Their implementation was also manifested by passing the administration of the commanderies of the Hospitallers into the hands of Henning von Wartenberg ‒ a knight who was not a brother of the Order of St. John. The studies on his person showed that he was an ex-Templar connected with the commandery of the Knights Templar in Chwarszczany, in New March. Thanks to his familial ties to some of the officials of the Order of St. John, after the dissolution of the Knights Templar in 1312, he found employment as an administrator/lessee of the demesnes of the Knights of the Order of St. John from the neighbouring Pomerania.

Unfortunately, there is no way of assessing the effectiveness of the reform attempts of the 14th-century Hospitallers from Pomerania. Between 1366 and 1370, the Hospitallers sold all of their Pomerania demesnes to the Teutonic Order.


Keywords


Military Orders; Late Medieval Pomerania; Knights Hospitaller in East-Pomerania; administrative reforms of the commandries of the Knights of the Order of St. John; Henning von Wartenberg; ex-Templar

Full Text:

PDF (Deutsch)

References


Assmann, Erwin., edit. “Pommersches Urkundenbuch.” Vol. VIII (1331–1335). Köln: Böhlau, 1961.

Conrad, Klaus., edit. “Preußisches Urkundenbuch.” Vol. VI/1 (1362–1366). Marburg: Scientia, 1986.

Conrad, Klaus., edit. “Preußisches Urkundenbuch.” Vol. VI/2 (1367–1371). Marburg: Scientia, 2000.

Frederichs, Hans., Sandow, Erich., edit. “Pommersches Urkundenbuch.” Vol. VII (1326–1330). Aalen: Böhlau 1958.

Hein, Max., Maschke, Erich., edit. “Preußisches Urkundenbuch. ” Vol. II (1309–1335). Aalen: Scientia, 1962.

Heinemann, Otto., edit. “Pommersches Urkundenbuch.” Vol. V/2. Stettin: Paul Niekammer, 1905.

Koeppen, Hans., edit. “Preußisches Urkundenbuch.” Vol. IV (1346–1351). Marburg: Scientia, 1960.

“Meklenburgisches Urkundenbuch.“ Vol. VII (1329–1336). Schwerin: Bärensprung, 1872.

Perlbach, Max., edit. “Pommerellisches Urkundenbuch.” Danzig: Westpreußischer Geschichtsverein, 1882.

Riedel, Adolph F., edit. “Codex diplomaticus Brandenburgensis. Sammlung der Urkunden, Chroniken, und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten.” Vol. 19. Berlin: Morin, 1860.

Rzyszewski, Leon., Muczkowski, Antoni., edit. “Codex diplomaticus Poloniae.” Vol. 2/1. Varsaviae: Stanisław Strąbski, 1848.

Ryszewski, Leon., Muczkowski, Antoni., Bartoszewicz, Julian., edit. “Codex diplomaticus Poloniae.” Vol. 3. Varsavie: Stanisław Strąbski 1858.

Seraphim, August., edit. “Preußisches Urkundenbuch.” Vol. I/2. Königsberg: Hartungsche Verlagsdruckerei, 1909.

Sułkowska-Kuraś, Irena., Kuraś, Stanisław., edit. “Nowy Kodeks dyplomatyczny Mazowsza. Dokumenty z lat 1356–1381.” Vol. 3. Warszawa: DiG, 2000.

Borchardt, Karl. “The Hospitallers in Pomerania: Between the Priories of Bohemia and Alamania.” In The Military Orders. Vol. 2: Welfare and Warfare, Proceedings of the Second Conference on Military Orders, edited by Helen Nicholson, 259–297. Aldershot: Routledge, 1998.

Bruski, Klemens. Lokalne elity rycerstwa na Pomorzu Gdańskim w okresie panowania zakonu krzyżackiego. Studium prozopograficzne. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2002.

Bruski, Klemens. Ziemie nad dolną Wierzycą od XIII do początku XIV wieku. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 1997.

Dąbrowski, Franciszek. “Geneza i początek działalności komandorii joannitów w Zagości.” In Między Wisłą a Pilicą. Studia i Materiały Historyczne, edited by Beata Wojciechowska, Lidia Michalska-Bracha, vol. 3, 11–44. Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, 2002.

Frydrychowicz, Romuald. Geschichte der cistercienserabtei Pelplin und ihre bau- und kunstdenkmäler. Düsseldorf: Schwann, 1905.

Gahlbeck, Christian., Schumann, Dieter. “Quartschen (Chwarszczany). Kommende des Templer- bzw. Johanniterordens.” In Brandenburgisches Klosterbuch. Handbuch der Klöster, Stifte und Kommenden bis zur Mitte des 16.Jahrhunderts, edited by Heiz-Dieter Heimann, Klaus Neitmann, Winfried Schich, vol. 2, 991–1018. Berlin, Brandenburg: be.bra Verlag, 2007.

Hubatsch, Walther. “Die Johanniterorden in Ost- und Westpreußen.” Zeitschrift für Ostforschung 21,2 (1972): 1–19.

Kasiske, Karl. Das Deutsche Siedelwerk des Mittelalters in Pommerellen. Königsberg: Gräfe und Unzer, 1938.

Klassa, Barbara. Siedziby joannitów na ziemiach polskich do 1312 roku. Zielona Góra: Eternum, 2012.

Kriedte, Peter. Die Herrschaft der Bischöfe von Włocławek in Pommerellen von der Anfangen bis zum Jahre 1409. Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht, 1974.

Kubicki, Rafał. Młynarstwo w państwie zakonu krzyżackiego w Prusach w XIII–XV wieku (do 1454 r.). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2012.

Kujot, Stanisław. Dzieje Prus Królewskich do 1309 r. (Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu 22). Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1915.

Kujot, Stanisław. Opactwo pelplińskie. Pelplin: Stanisław Kujot, 1875.

Labuda, Gerard. Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny zachodniej. Poznań 22002.

Lalik, Tadeusz. “Regale targowe książąt wschodniopomorskich.” Przegląd Historyczny 56 (1965): 171-201.

Lange, Tadeusz W. “Joannici na Pomorzu Gdańskim. Stan badań – interpretacje – próba syntezy.” Zapiski Historyczne 59, 4 (1994): 7–19.

Maciejewski, Jacek. Działalność kościelna Gerwarda z Ostrowa biskupa włocławskiego w latach 1300–1323. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy, 1996.

Mikołajczak, Edmund. “Średniowieczna własność ziemska okolic Inowrocławia.” Ziemia Kujawska 8 (1986): 91–111.

Mitáček, Jiří. “W sprawie relacji Karola IV z joannitami.” In Dzierżawcy, literaci, posłowie. (Studia z dziejów średniowiecza 16), edited by Błażej Śliwiński, 69–92. Malbork: Muzeum Zamkowe, 2011.

Łęga, Władysław. Obraz gospodarczy Pomorza Gdańskiego w XII i XIII wieku. Poznań: Instytut Zachodni, 1949.

Oliński, Piotr. “Starogard w dobie średniowiecza.” In Dzieje Starogardu. Historia miasta do 1930 roku, edited by Marian Kallas, vol. 1, 53–80. Starogard Gdański: Mirex, 1998.

Pflugk-Harttung von, Julius. Die Anfänge des Johanniter-Ordens in Deutschland besonders in der Mark Brandenburg. Berlin: Spaeth, 1899.

Pflugk-Harttung von, Julius. “Unechte Urkunden des Johanniter-Ordens aus dem 12. und 13. Jahrhunderte.” Forschungen zur Brandenburgischen und Preussischen Geschichte 11 (1898): 301–309.

Rozenkranz, Edwin. Początki i ustrój miast Pomorza Gdańskiego do schyłku XIV stulecia. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, 1962.

Rymar, Edward. “Jeszcze o templariuszu Henningu z Wartenberga, jego pochodzeniu i kręgu krewniaczym. Post scriptum do rozprawy Marka Smolińskiego.” In Studia z dziejów średniowiecza, vol. 17, edited by Beata Możejko, Marek Smoliński, Sobiesław Szybkowski, 287–291. Warszawa: DiG, 2013.

Schuch, Heinrich. “Historische Nachrichten über die Landschaft Berent und die Anfänge ihre Germanisirung vornehmlich um 13. Jahrhundert.” Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins 10 (1883): 55–118.

Smoliński, Marek. “„[…] coadiutorem constituere volens” Dokument princepsa Grzymisława na rzecz joannitów z 1198 r. w świetle nadań czynionych na rzecz szpitalników w Niemczech, Czechach i Polsce.” Rydwan. Roczniki Muzealne Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim 1 (2006): 32–33

Smoliński, Marek. “Czesko-morawscy joannici na Pomorzu 1182–1252.” In Rola komunikacji i przestrzeni w średniowiecznych i wczesnonowożytnych dziejach Czech i Polski, edited by Anna Paner, Wojciech Iwańczak, 324–331. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2008.

Smoliński, Marek. “Henning von Wartenberg, templariusz, pan domów w Skarszewach i Czarnocinie oraz joannicki dzierżawca.” In Dzierżawcy, literaci, posłowie. (Studia z dziejów średniowiecza 16), edited by Błażej Śliwiński, 193-211. Malbork: Muzeum Zamkowe, 2011.

Smoliński, Marek. Joannici w polityce książąt polskich i pomorskich od połowy XII do pierwszego ćwierćwiecza XIV wieku. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2008.

Smoliński, Marek. “Die Johanniter angesichts der Eroberung Pommerellens durch den Deutschen Orden.” Ordines Militares Colloquia Torunensia Historica. Yearbook for the Study of the Military Orders 16 (2011) (Die Ritterorden in Umbruchs- und Krisenzeiten / The Military Orders in Times of Change and Crisis): 118–124.

Smoliński, Marek. “Der Johanniterorden in Pommern und Pommerellen im Mittelalter – Politik, Wirtschaft, Menschen.” In Die geistlichen Ritterorden in Mitteleuropa Mittelalter. (Edice Země a kultura ve střední Evropě 20), edited by Karl Borchardt, Libor Jan, 139–141. Brno: Matice moravská, 2011.

Smoliński, Marek. “Krajobraz sporu. Joannici wobec Władysława Łokietka, Jana Luksemburskiego i książąt śląskich w latach dwudziestych i trzydziestych XIV wieku.” In A Pomerania ad ultimas terras. Studia ofiarowane Barbarze Popielas-Szultce w sześćdziesiątą piątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, edited by Jarosław Sochacki, Agnieszka Teterycz-Puzio. 333–349. Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, 2011.

Smoliński, Marek. “Sąsiedztwo cystersów z Pelplina oraz joannitów z Lubiszewa i Skarszew w świetle Kroniki pelplińskiej.” Rydwan. Roczniki Muzealne Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim 7 (2012): 97–111.

Smoliński, Marek. Świętopełk gdański. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2016.

Smoliński, Marek. “Uwagi o kierunkach badań nad pochodzeniem Zwinisławy, żony Mściwoja I.” In Studia z Dziejów Średnowiecza, editedy by Beata Możejko, Marek Smoliński, Sobiesław Szybkowski, 203–237. Warszawa, Bellerive-sur-Allier: DiG, 2016.

Smoliński, Marek. “Zur Geschichte der Johanniter und ihrer politischen Rolle in Polen bis zum Jahre 1370.” In Regionalität und Transfergeschichte: Ritterordenskommenden der Templer und Johanniter im nordösttichen Deutschland und in Polen. (Studien zur brandenburgischen und vergleichenden Landesgeschichte 9; Schriften der Landesgeschichtlichen Vereinigung für die Mark Brandenburg 4), edited by Christian Gahlbeck, Dieter Heimann, Dieter Schumann, 77–90. Berlin 2014.

Spors, Józef. “Jeszcze o dziejach Pomorza Sławieńsko-Słupskiego w XII i pierwszej połowie XIII wieku.” Rocznik Gdański 40,1 (1980): 5-38.

Stadie, Bernhard. “Der landräthlsche Kreis Stargard in Westpreussen in historischer Beziehung von der ältesten Zeiten bis jetzt.” Altpreussische Monatschrift 6 (1869): 289–314, 699–726.

Starnawska, Maria. Między Jerozolimą a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu. Warszawa: DiG, 1999.

Szczesiak, Robert., Gahlbeck, Christian. “Die Kommende der Johanniter in Mirow, Gardow, Nemerow in der Herrschaft Stargard in Südmecklenburg.” In Regionalität und Transfergeschichte: Ritterordenskommenden der Templer und Johanniter im nordösttichen Deutschland und in Polen. (Studien zur brandenburgischen und vergleichenden Landesgeschichte 9; Schriften der Landesgeschichtlichen Vereinigung für die Mark Brandenburg 4), edited by Christian Gahlbeck, Dieter Heimann, Dieter Schumann, 204–241. Berlin: Lukas, 2014.

Śliwiński, Błażej. Sambor II książę tczewski, (1211 lub 1212 – 30 grudnia 1276/1278). Kraków: Avalon, 2015.

Śliwiński, Błażej. Mściwoj II (1224–1294) książę wschodniopomorski (gdański). Warszawa: DiG, 2016.

Tymieniecki, Kazimierz. Majętność książęca w Zagościu i pierwotne uposażenie klasztoru joannitów na tle osadnictwa dorzecza dolnej Nidy. Studium z dziejów gospodarczych XII w. Kraków: Akademia Umiejętności, 1912.

Waschinski, Emil. “Die ersten Johanniter in Westpreußen.” Wetpreußen Jahrbuch 20 (1970): 151–155.

Waschinski, Emil. Geschichte der Johanniterkomturei und Stadt Schöneck Westpr. mit ihren Anfang von Urkunden. Danzig: Brüning, 1904.

Wigger, Anette. “Lietzen. Kommende des Templer- bzw. Johanniterordens.” In Brandenburgisches Klosterbuch. Handbuch der Klöster, Stifte und Kommenden bis zur Mitte des 16.Jahrhunderts, edited by Heiz-Dieter Heimann, Klaus Neitmann, Winfried Schich, vol. 2, 805–817. Berlin, Brandenburg: be.bra Verlag, 2007.

Wybranowski, Dariusz. “Działalność i skład osobowy domów zakonu joannitów w Księstwie Pomorskim w pierwszej połowie XIV wieku.” In Studia z dziejów średniowiecza, edited by Beata Możejko, Marek Smoliński, Sobiesław Szybkowski, 339–370. Warszawa, Bellerive-sur-Allier: DiG, 2016.








ISSN (print) 0867-2008
ISSN (online) 2391-7512

Partnerzy platformy czasopism