Skąd, z czym i w jaki sposób etnografia/etnologia/antropologia pijawiła się przez 100 laty w odrodzonym państwie polskim?

Zbigniew Jasiewicz

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/lud102.2018.01

Abstrakt


Etnografia/etnologia/antropologia była obecna w państwie polskim, od początku jego przywróconego w roku 1918 istnienia, jako jedna z dyscyplin w ramach nauki narodowej. Stało się to możliwe dzięki pracy kilku pokoleń badaczy, którzy w trudnych warunkach zaborowych nadali, w II połowie XIX wieku, od dawna uprawianym zainteresowaniom poznawczym, kształt dyscypliny naukowej.

Słowa kluczowe


polska etnografia; historia zainteresowań; XIX wiek; ludoznawstwo

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Armon, W. (2001). Początki etnologii uniwersyteckiej w Polsce. W: Z. Jasiewicz, T. Karwicka (red.). Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, s. s. 17-30. Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN nr 10. Poznań: DALET.

Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz, C. (1923). Materiał naukowy i przedmiot etnologii. Lud t. 22, 26-32.

Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz, C. (1929). O potrzebach etnologii w Polsce. Nauka Polska t. 10, 250-258.

Berwiński, R. (1854). Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 1-2, Poznań.

Bieńkowski, W. (1967) Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności. Lud t. 51, 69-81.

Błachowski A. (2011). Ubiór i krajobraz kulturowy polski i Ukrainy Zachodniej w ikonografii J. Głogowskiego i K. W. Kielisińskiego. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. M. Znamierowskiej-Prüfferowej.

Brzozowska-Komorowska, T. (1982). Ryszard Berwiński (1819-1879). W: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.). Dzieje folklorystyki polskiej. T. 1 (s. 11-24). Warszawa.

Brzozowski, S. (1987). Warunki rozwoju nauki polskiej w kraju, 1860-1918. W: B. Jaczewski (red.).

Życie naukowe w Polsce w II połowie XIX i w XX wieku. Organizacje i instytucje (s. 13-57). Wrocław: Ossolineum.

Bychowiec, J.W. (1817). Rzut oka na Rossyją pod względami historycznym, statystycznym, politycznym, moralnym, naukowym i gustu. Warszawa.

Bychowiec, J.W. (1819). Prospekt do dzieła pod napisem: Nauka o człowieku uważanym co do sprawności jego w życiu ze społecznymi ludźmi, czyli antropologia pod względem pragmatycznym. Grodno.

Bystroń, J.S. (1923-1924). Ludoznawstwo polskie w ostatnim dziesięcioleciu 1912-21. Slavia. Časopis pro slovanskou filologii r. 2, 548-552.

Bystroń, J.S. (1926-1927). Ludoznawstwo polskie w latach 1922-1925. Slavia. Časopis pro slovanskou filologii r. 5, 614-625.

Bystroń, J.S. (1926). Wstęp do ludoznawstwa polskiego. Lwów: K. S. Jakubowski.

Bystroń, J.S. (1929). Bibliografia etnografii polskiej. T. 1. Kraków.

Czaplicka, M. (1911). Stanowisko etnografii w dobie obecnej. Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany r. 2, nr 13, 193-195; r. 2, nr 14, 209-211.

Czarnowska, M. (1817). Zabytki mitologii słowiańskiej w zwyczajach w zwyczajach wiejskiego ludu na Białej Rusi dochowane. Dziennik Wileński t. 6, nr 34, 396-408.

Czekanowski, J. (1918). W sprawie potrzeb nauk antropologicznych w Polsce. Nauka Polska t. 1, 201-223.

Czekanowski, J. (1922). Antropologia, etnologia i prehistoria. Lud t. 21, 3-16.

Czekanowski, J. (1929). Potrzeby antropologii polskiej. Nauka Polska t. 10, 232-245.

Czekanowski, J. (1946). Półwiecze Towarzystwa Ludoznawczego. Lud t. 36, 33-88.

Czekanowski, J. (1956). Sto lat antropologii polskiej, 1856-1956. Ośrodek lwowski. Wrocław.

Čepaitienė, A. (2014). Eustachijus Tiškevičius ir etnologinio pobudžio indos. W: Ž. Būčys, R. Griškaitė (red.). Eustachijus Tiškevičius: darbai ir kontekstai. Mokslo straipsnių rinkinys (s. 145-155). Vilnius.

Damrosz, J. (1988). Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do roku 1939. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Dołęga-Chodakowski, Z. (Czarnocki, A.) (1818). O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem. Ćwiczenia Naukowe t. 1, 1-27.

Drugi… (1927) II Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Polsce. Lud t. 26, 126-130.

Fischer, A. (1922) Znaczenie etnologii dla innych nauk. Lud t. 21, 81-92.

Fischer, A. (1926) Lud polski. Podręcznik etnografii Polski. Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.

Fischer, A. (1929). Zarys etnograficzny województwa pomorskiego. Toruń: Instytut Bałtycki.

Fischer, A. (b. r.) Etnografia województw południowo-wschodnich, maszynopis, Archiwum Naukowe Polskiego Towarzystwa ludoznawczego, sygn. 125.

Frankowski, E. (1922). Kronika Polskiego Towarzystwa Etnologicznego. Lud t. 21, 70-77.

Frankowski, E. (1923). Ludoznawstwo na wsi. Nauka Polska t. 4, 204-213.

Instrukcja… (1816). Instrukcja do układania zapisów w przedmiocie historii. Dziennik Wileński t. 4, nr 20, 129-144.

Jaczewski, B. (1987) Życie naukowe w Polsce odrodzonej. W: B. Jaczewski (red.). Życie naukowe w Polsce w drugiej połowie XIX i w XX wieku. Organizacje i instytucje (s. 206-234). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Jasiewicz, Z. (2009) Karty z dziejów etnologii uniwersyteckiej w Poznaniu. W: J. Bednarski, P. Fabiś (red.). Etnologia Uniwersytecka w Poznaniu, 1919-2009 (s. 13-30). Poznań: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej.

Jasiewicz, Z. (2011a). Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII wieku do roku 1918). Poznań: Instytut im. Oskara Kolberga, Komitet Nauk Etnologicznych PAN.

Jasiewicz, Z. (2011b). Status etniczny i narodowy Ukraińców w pracach polskich uczonych i publicystów XIX i początków XX wieku. Jan Baudouin de Courtenay i inni. W: A. Kijas (red.). Ukraińcy – historia i kultura (s. 95-107). Szreniawa.

Jasiński, J. (1818). Antropologia o własnościach człowieka fizycznych i moralnych. Wilno.

Kamocki, J. (1953). Przegląd kwestionariuszy etnograficznych wydanych w języku polskim. Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Karłowicz, J., Jabłonowski, A. (1906). Lud. Rys ludoznawstwa polskiego. Polska. Obrazy i opisy. T. 1, 71-215. Lwów.

Klawe, J. (1922). Metody i kierunki w etnologii ze stanowiska socjologii. Archiwum Nauk Antropologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego t. 3, 1-16.

Kłodnicki, Z. (1997). Dzieje Towarzystwa. W: Z. Kłodnicki (red.). Kronika polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1895-1995) (s. 15-124). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Kolberg, O. (1857, 1961). Pieśni ludu polskiego. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Seria Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. 1.

Kolberg, O. (1865). Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty. Biblioteka Warszawska t. 1, z. 2, 306-308.

Kolberg, O. (1875, 1963). Wielkie Księstwo Poznańskie, z. 1, Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Seria Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. 9.

Kolberg, O. (1876, 1871) Obecne stanowisko etnografii. W: O. Kolberg, Studia, rozprawy i artykuły (red. E. Miller, A. Skrukwa). s. 3-25. Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Seria Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. 63

Kolberg, O. (1965) Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (1837-1876). Zebrała M. Turczynowiczowa (red. A. Skrukwa, E. Krzyżaniak). Wrocław-Poznań: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Seria Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. 64.

Kołłątaj, H. (1810). List H. K. do T. M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 r. pisany. Pamiętnik Warszawski r. 7, t. 2, nr 4, 17-42.

Kopernicki, I. (1885). O etnografii i etnologii, ich przedmiot, rozwój i znaczenie naukowe, dla Encyklopedii wychowawczej. Warszawa.

Kosiński, A.J. (1981). Nauka polska w wieku XIX i XX. Studium naukometryczne. Wrocław: Wydawnictwo Politechniki Wrocławskiej.

Krzywicki, L. (1893, 1969). Ludy. Zarys antropologii etnicznej, I wyd. 1893. Przedruk w: Krzywicki, L., Dzieła t. 7. Warszawa.

Kubica, G. (2015). Maria Czaplicka: płeć, szamanizm, rasa. Biografia antropologiczna. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Kutrzebianka, A. (1948). Rozwój etnografii i etnologii w Polsce. Kraków: Polska Akademia Umiejetności.

Lubicz-Czerwiński, I. (1811). Okolica Zadniestrska między Stryjem a Łomnicą, czyli opis Ziemi i dawnych klęsk i odmian tej Okolicy; tudzież jaki jest lud prosty dla religii i dla Pana swego? Zgoła jaki on jest? w całym sposobie życia swego, lub w swych zabobonach albo zwyczajach. Lwów.

Majewski, E. (1904). Nasze sześciolecie 1899-1904. Wisła t. 18, 407-413.

Manugiewicz, J. (1967). Etnografia w warszawskich towarzystwach naukowych i ich zastępnikach. Lud t. 51, 61-70.

Michalski, J. (1958). „Słownik języka polskiego” Samuela Bogumiła Lindego w opinii współczesnych. Historia Nauk Społecznych z. 2, 203-220. Seria Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej t. 6.

Michalski, J. (1977). Warunki rozwoju nauki polskiej w latach 1795-1862. W: B. Suchodolski (red.). Historia nauki polskiej, t. 3 (s. 3-351). Wrocław: Ossolineum.

Moszyński, K. (1929). Stan obecny i potrzeby nauk etnologicznych. Nauka Polska t. 10, 246-249.

Moszyński, K. (1938). Die polnische Ethnologie und Ethnographie seit dem Jahre 1925. Baltoslavica.

Biuletyn Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w Wilnie t. 3, 136-202.

Nowosielski, A. (Marcinkowski A.) (1857). Lud ukraiński, t. 1-2. Wilno.

Obrzędy… (1819). Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, 1-szym i 2-gim, z niektórymi piosnkami i ich zwyczajna nuta. Tygodnik Wileński r. 4, t. 7, nr 130, 1-18; nr 132, 81-104.

Odezwa… (b.r.) Odezwa w sprawie zbierania materiałów do folkloru wojennego. Kraków: Polskie Archiwum Wojenne.

Olszewski, W. (2001). Patriotyzm i tolerancja. Nurt humanistyczny w polskiej myśli etnologicznej do drugiej wojny światowej wobec procesów etnicznych na Kresach. Toruń.

d’Omalius, J.J. (1852). O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótki zarys etnografii; O rasach ludzkich, czyli zasady etnografii (przeł. W. P. [ Wacław Przybylski]). Wilno.

Oskar Kolberg… (2014). Oskar Kolberg, 1814 – 1890 (oprac. K. Markiewicz). Radom, Warszawa: Muzeum Wsi Radomskiej.

Paluch, A. (1983). Malinowski. Warszawa: Wiedza Powszechna.

Paprocka, W. (2001). Instytucje i organizacje polskie na Kresach Wschodnich, 1920-1939. Etnografia Polska t. 45, 9-22.

Piskurewicz, J. (1987). Warszawskie instytucje społecznego mecenatu nauki w okresie 1869-1906. W: B. Jaczewski (red.). Życie naukowe w Polsce w II połowie XIX i w XX wieku. Organizacje i instytucje (s. 58-105). Wrocław: Ossolineum.

Polskie instytucje… (1919). Polskie instytucje i towarzystwa naukowe powołane do życia w okresie wojennym. Nauka Polska t. 2, 579-593.

Poniatowski, S. (1917-1918). O metodzie historycznej w etnologii i znaczeniu jej wyników dla historii. Przegląd Historyczny t. 21, 303-319.

Poniatowski, S. (1922) Zadania i przedmiot etnologii. Archiwum Nauk Antropologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego t. 2, 1-30.

Posern-Zielinski, A. (1973). Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939r.). W: M. Terlecka (red). Historia etnografii polskiej (s. 29-113). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Posern-Zielinski, A. (1995). Studia etniczne w polskiej etnologii po roku 1945. Ich uwarunkowania, konteksty i nurty. Lud t. 78, 293-316.

Punkta… (1805). Punkta do zebrania postrzeżeń i wiadomości w przedmiotach fizycznych w Wydziale Imperatorskiego Wileńskiego Uniwersytetu. Nowy Pamiętnik Warszawski t. 18, 354.

Skład… (1922). Skład Instytutu Nauk Antropologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego w roku 1921/2. Archiwum Nauk Antropologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, okładka.

Sokolewicz, Z. (1987). Etnografia i etnologia. W: B. Suchodolski (red.). Historia nauki polskiej, t. 4, 1863-1918, cz. 3 (s. 861-885). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Sokolewicz, Z. (2007) Katedry, uczeni. W: J. Jasionowska i in. (red.). Historia i współczesność warszawskiej etnologii. Zjazd absolwentów (s. 10-33). Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW.

Sprawozdanie… (1916). Sprawozdanie z działalności Grona Miłośników Ludoznawstwa Polskiego przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie (1915-1917). Wisła t. 20, 288-289.

Sujkowski, A. (1919). W sprawie badania kultury polskiej. Nauka Polska t. 2, 77-97.

Śniadecki, J. (1804-1814). Teoria jestestw organicznych, t. 1-2. Wilno.

Staszic, S. (1819-1820). Ród ludzki. poema dydaktyczne, Dzieła t. 7-9. Warszawa.

Towarzystwo… (1922). Towarzystwo Ludoznawcze we Lwowie [przedmowa]. Lud t. 21, 1-2.

Udział… (1919). Udział Rządu Polskiego w popieraniu nauki. Nauka Polska t. 2, 599-602.

Wrońska, J. (1992). Definicje etnografii i etnologii w polskich encyklopediach z drugiej połowy XIX i na początku XX wieku. Etnografia Polska t. 36, z. 1, 7-20.

Zadrożyńska, A., Zamojska, D. (2002). Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jedrzejewiczowa. Etnolog, profesor uniwersytetów w Wilnie, Warszawie i Londynie. W: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.). Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1 (s. 3-7). Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Zawiliński, R. (1887). O sposobie gromadzenia materiałów etnograficznych. Wisła t. 1, 43-48.

Ziajka, F. (2010). Franciszek Gawełek (1884-1919). Etnograf, asystent Zakładu Antropologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesor Uniwersytetu Lubelskiego. W: A. Spiss, Z. Szromba-Rysowa (red.). Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3 (s. 85-93). Wrocław-Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.

Zienkiewiczowa, F. (1929). Projekt i uzasadnienie skorowidzów do wydawnictw etnograficznych Akademii Umiejętności. Lud t. 28, 1-16.


Partnerzy platformy czasopism