Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania oskarżeń o czary w Wielkim Księstwie Litewskim w XVII stuleciu. Przyczynek do badań

Aleksandra Ziober

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/KLIO.2020.022

Abstrakt


Uznaje się, że jedną z przyczyn polowań na czarownice były przemiany społeczno-ekonomiczne, do których doszło we wczesnonowożytnej Europie. Jak słusznie zauważył Janusz Tazbir, duży związek z oskarżeniami o czary w Rzeczypospolitej, podobnie jak w całej Europie, miały konflikty społeczne na wsi, które nabrały szczególnie ostrego charakteru w XVII w. Niekiedy wynikały one z zarazy, która pojawiła się na danym terenie i doprowadziła do śmierci zwierząt hodowlanych (w procesach czarownic występuje głównie bydło) lub ludzi. Mieszkańcy XVII-wiecznej Rzeczypospolitej, jak i całej Europy, nie potrafili wytłumaczyć, dlaczego doszło do masowego zgonu zwierzyny, w związku z tym najczęściej posądzano o to samotne kobiety, często te, które parały się ziołolecznictwem, lub te żyjące na uboczu osady lub wykluczone ze społeczności lokalnej, czymś wyróżniające się (cechy charakteru, wygląd), kłótliwe. Można stwierdzić z dużą dozą prawdopodobieństwa, że zmiany i kryzysy społeczno-ekonomiczne dominowały jako przyczyny wszczynania pozwów przeciwko czarownicom na Litwie. Należy także zwrócić uwagę na to, że w wielu procesach najprawdopodobniej powodem odprawiania czarów przez mieszkańców wsi i miast była zawiść ekonomiczna nie tylko wobec sąsiadów, ale również właścicieli, dzierżawców i administratorów określonych dóbr.


Słowa kluczowe


procesy o czary; Wielkie Księstwo Litewskie; Rzeczpospolita Obojga Narodów; społeczeństwo; ekonomia; XVII w.

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Zamoyskich, rps 986.

Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka w Wilnie, f. 139, nr 542, nr 4969.

Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka w Wilnie, f. 17, nr 167.

Archeograficzeskij Sbornik dokumentow otnosiaszczichsja k istorii severo – zapadnoj Rusi, t. 1, Wilno 1867.

Artykuły i opracowania

Bogucka M., Monetary crisis of the XVIIth century and its social and psychological consequences in Poland, „Journal of European Economic History” 1975, vol. 4.

Levack B. P., Polowanie na czarownice w Europie wczesnonowożytnej, Wrocław 2009.

Lulewicz H., Sapieha Jan Stanisław, w: Polski słownik biograficzny, t. 34, z. 5, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992–1993.

Mączak A., Export of grain and the problem of distribution of national income in the years 1550–1650, „Acta Poloniae Historica” 1968, t. 18.

Morzym J., Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w drugiej połowie XVII wieku, Poznań 1965.

Olszewski K., The rise and decline of the Polish-Lithuanian Commonwealth due to grain trade, https://mpra.ub.uni-muenchen.de/68805/ (dostęp: 04.01.2019).

Pilaszek M., Litewskie procesy czarownic w XVI–XVIII w., „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 2002, t. 46.

Pilaszek M., Procesy czarownic w Polsce w XVI–XVIII w. Nowe aspekty. Uwagi na marginesie pracy B. Baranowskiego, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1988, t. 62.

Pilaszek M., Procesy o czary w Polsce w wiekach XV–XVIII, Kraków 2008.

Raganu teismai Lietuvoje, parengė K. Jablonskis, R. Jasas, Wilno 1987.

Sawicki M., Czarownica w oczach litewskiej szlachty. Dwa procesy o czary w Wielkim Księstwie Litewskim w 1631 i 1641, w: Staropolski ogląd świata. Staropolski sensualizm, red. F. Wolański, Toruń 2017.

Sochaniewicz K., Przyczynek do czarów na Żmudzi w XVII wieku, „Lud” 1922, t. 21.

Tazbir J., Procesy o czary, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1978, t. 23.

Vries J. de, Economic crisis of the seventeenth century after fifty years, „Journal of Interdisciplinary History” 2009, vol. 40, no. 2.

Ziober A., „Scrutinium o czynieniu czarów” w starostwie słonimskim w maju 1631 r., w: Przestępczość kryminalna w Europie Środkowej i Wschodniej w XVI–XVIII w., red. P. Klint, D. Wojtucki, Wrocław 2017.

Ziober A., Po klęsce pod Walmojzą. Korespondencja Lwa Sapiehy z synem Janem Stanisławem z pierwszej połowy 1626 r., „Wieki Stare i Nowe” 2016, nr 11.

Ziober A., Wokół procesu o czary w folwarku Żudziagol (Żudziagola) w powiecie wiłkomierskim w 1674 roku, w: Między Barokiem a Oświeceniem, red. B. Krysztopa-Czupryńska, J. Kiełbik, Olsztyn 2019.

Zuijenė G., Witchcraft court case in the Grand Duchy of Lithuania in the sixteenth to eighteenth century, „Lithuanian Historical Studies” 2015, no. 20.






Partnerzy platformy czasopism