Soviet Instigation of Revolution in Germany in 1923 and the Block of Peace of the Baltic Countries and Poland

Zenonas Butkus

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/EO.2019.04

Abstrakt


Polska i kraje bałtyckie w 1923 r. odmówiły zgody na przemarsz przez swoje ziemie Armii Czerwonej, którą ZSRR usiłował przerzucić do Niemiec w celu wywołania rewolucji. Zakłada się, że po inwazji bolszewików na terytoria kra-jów bałtyckich w 1919 r. i wszczętej w 1920 r. wojnie z Polską największa próba eksportu rewolucji sowieckiej odbyła się w 1923 r., kiedy bolszewicy usiłowali zainspirować przewrót komunistyczny w Niemczech. Planowano tam przerzucić skoncentrowaną przy wschodniej granicy ZSRR 100-tysięczną Armię Czerwo-ną w nadziei, że kraje bałtyckie i Polska nie wyrażą sprzeciwu i zezwolą na jej przemarsz do Niemiec. Inspiracja była imponująca. Wsparcie bolszewików nie było ograniczone jedynie do pomocy finansowej dla niemieckich komunistów i wysyłania rewolucyjnej literatury. Organizowano setki rewolucyjnych jednostek wojskowych, dostarczano broń, wysyłano kadrę partyjną i specjalistów z zakresu sztuki wojennej. Na wzór radzieckiej Komisji Nadzwyczajnej została też utworzo-na grupa terrorystyczna do likwidacji niewygodnych osób. W przypadku pomyśl-nego przebiegu wydarzeń i udanego przewrotu w Niemczech zamierzano związać rewolucję z ZSRR i rzeczywiście przekształcić ją w światową. Przywódcy bolszewików musieli jednak rozstrzygnąć podstawowe zagadnie-nia: w jaki sposób przerzucić swoje siły zbrojne do Niemiec oraz jak pokonać „barierę”, którą tworzyły państwa powstałe po I po wojnie światowej? Z początku powzięto zamiar, by maszerować przez Rumunię i Czechosłowację, ale tego planu nie zaaprobował Józef Stalin. Zdecydowano więc uderzyć przez tzw. korytarz wi-leński i wzdłuż litewsko-polskiej granicy dotrzeć do niemieckiej enklawy – Prus Wschodnich. Dążono przede wszystkim do tego, żeby Armia Czerwona dotarła do Niemiec na czas bez wywołania konfliktu międzynarodowego oraz by dyspono-wała jeszcze pełnym potencjałem bojowym. Dlatego też została podjęta decyzja o pertraktacjach z Polską i krajami bałtyckimi w sprawie uzyskania pozwolenia na przemarsz Armii Czerwonej przez terytorium tych państw. W tym celu do Łotwy, Litwy i Polski została wysłana z misją dyplomatyczną delegacja, na czele z wpływowym bolszewikiem Wiktorem Koppem. Delegacja prośbę przemarszu wojska przysłaniała mitem obrony. Istniała możliwość rewolu-cji w Niemczech, którą prawdopodobnie będzie próbowała stłumić Ententa i wte-dy ZSRR będzie zobowiązany udzielić niemieckiemu proletariatowi „moralnej i materialnej” pomocy. Wszystkim trzem państwom Kopp proponował podpisanie umów gwarancyjnych, mających zapewnić przejście sił zbrojnych ZSRR do Nie-miec bez jakichkolwiek utrudnień.

 

Nie zważając na zróżnicowane pozycje w stosunku do Moskwy, zarówno rząd Zygfryda Anny Mejerowicza, jak i Ernesta Galvanauskasa oraz władze Polski nie uległy ani kuszącym propozycjom, ani groźbom i zdecydowanie odrzuciły sugestie Koppa. Taką postawę prezentowała także Estonia, która swą odmowną odpowiedź wysłała typowymi kanałami dyplomatycznymi. Kraje bałtyckie i Pol-ska podjęły decyzję samodzielnie, bez deklaracji pomocy ze strony Anglii i in-nych państw wschodnich, nawet gdy te ostatnie odmówiły przekazania Moskwie démarche. W taki sposób kraje bałtyckie i Polska znacząco przyczyniły się do powstrzymania sowieckiej interwencji zbrojnej i do unicestwienia planów ZSRR na przeprowadzenie światowej rewolucji, która groziła zarówno Niemcom, jak i całej Europie. Podżeganiu do przewrotu nie uległa również większa część społe-czeństwa Niemiec, zatem wielkie rewolucyjne plany ZSRR nie doszły do skutku. Groźba wkroczenia Armii Czerwonej na terytoria krajów bałtyckich i Polski oraz zagrożenie eksportu rewolucji w nieznacznym stopniu zjednoczyło te cztery państwa. Na powstałe niebezpieczeństwo odpowiednio zareagowały Łotwa i Es-tonia, zdołały one przezwyciężyć spory terytorialne i 1 listopada 1923 r. zawarły sojusz obronny, na mocy którego zobowiązały się do udzielania pomocy politycznej, dyplomatycznej i wojskowej. Jednak sąsiednie państwa południowe i północ-ne zwlekały z dołączeniem do tego sojuszu aż do okupacji 1940 r.


Słowa kluczowe


bolszewicy; eksport rewolucji; robotniczo-chłopska armia czerwona; dyplomacja; niemcy; państwa bałtyckie; Polska

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Unpublished Sources

The Foreign Policy Archive of the Russian Federation (Архив внешней полити-ки Российской Федерации – AVPRF), f. 04 (Chicherin’s secretariat), op. 27, t. 182, d. 52, 55; op. 27, t. 183, d. 52; op. 27, t. 183, d. 52017; op. 32, t. 213, d. 52573; op. 60, t. 446, d. 58581.

AVPRF, f. 0150 (Latvian reference office), op. 19, t. 35, d. 39.

The Russian State Archive of Socio-Political History (Российский государствен-ный архив социально-политической истории – RGASPI), f. 17 op. 3, d. 334, 388, 390, 391.

RGASPI, f. 159, op. 2, d. 2.

RGASPI, f. 325, op. 2, d. 27.

RGASPI, f. 359, op. 1, d. 4.

RGASPI, f. 558, op. 11, d. 25.

Lithuanian Central State Archives (Lietuvos centrinis valstybės archyvas – LCVA), f. 383, ap. 7, b. 504, 389.

LCVA, f. 671, ap. 1, b. 4.

LCVA, f. 929, ap. 2, b. 544

Latvian State Historical Archive (Latvijas Valsts Vēstures arhīvs) f.1313, apr. 3, l. 30.

Published Sources

Akten zur Deutschen auswärtigen Politik 1918–1945, Serie A: 1918–1925.

Documents on British Foreign Policy 1918–1939, Series 1, Vol. 23, London 1981.

Documents on British Foreign Policy 1918–1939, Vol. II–IV London 1966.

Документы внешней политики СССР, т. 6, Москва 1962, 8.

Документы и материалы по истории советско-польских отношений, Мо-сква 1965.

Коминтерн и идея мировой революции. Документы, Москва 1998.

Москва – Берлин. Политика и дипломатия Кремля. 1920–1941. Сборник до-кументов в трех томах, т. 1, Москва 2011.

Политбюро ЦК РКП (б) – ВКП (б) и Европа. Решения „особой“ папки. 1923– –1939, Москва 2001.

Политбюро ЦК РКП (б) – ВКП (б) и Коминтерн 1919–1943. Документы, Москва 2004.

Press

“Die Rote Fahne” 12.07.1923; 10.10.1923.

“Jaunākās Ziņas” 4.12.1923.

“Latvijas Kareivis” 25.10.1923.

“Известия” 27.1923.

“Сегодня” 2.1923.

Publications

Andere A., Die deutche Rappalo-Politik. Deutsch-sowjetische Beziehungen 1922– –1929, Berlin 1960.

Andersons E., Latvijas vēsture 1920–1940. Ārpolītika, Vol. 1, Stockholm 1982. Butkus Z., Lietuvos ir Latvijos santykiai 1919–1929 metais, Vilnius 1993. Hildebrand K., Das Deutsche Reich und die Sowjetuion im internationalen System

–1932. Legitimitat oder Revolution?, “Frankfurter Historische Vortage”, Wiesbaden 1977.

Lehti M., A Baltic Leaque as a Construct of the New Europe, Frankfurt am Main– Berlin–Bern–New York–Paris–Wien 1999.

Lietuvos istorija. Nepriklausomybė (1918–1940), Vol. 10, Part 1, Vilnius 2013.

Lloyd G. D., The Truth About the Peace Treaties, Vol. 1, London 1938.

Lopata R., Tarptautinių santykių istorija, Vilnius 2001.

Łossowski P., Konflikt polsko-litewski 1918–1920, Warszawa 1996. Łossowski P., Stosunki polsko-litewskie w latach 1918–1920, Warszawa 1966. Materski W., Polska a ZSRR 1923–1924. Stosunki wzajemne na tle sytuacji politycznej w Europie, Wrocław 1981.

Mitrulevičius G., Lietuvos socialdemokratijos ideologinė-politinė raida 1914– –1919 metais, Vilnius 2017.

Počs K., Sanitāra kordona valgos, Rigā 1971.

Rauch G., Die Baltischen Staaten und Sowjetrussland 1919–1939, “Europa – Ar-chiv” 1954, No. 9.

Rosenfeld G., Sowjetunion und Deutschland 1922–1933, Berlin 1984.

Skrzypek A., Związek Baltycki. Litwa, Łotwa, Estonia i Finlandia w polityce Pol-ski i ZSRR w latach 1919–1925, Warszawa 1972.

Stranga A., Latvijas – Padomju Krievijas miera līgums 1920. gada 11. augustā, Rīga 2000.

Treijs R., Latvijas diplomatija un diplomāti (1918–1940), Rīgā 2003.

Žepkaitė R., Dėl Pabaltijo valstybių sąjungos (Baltijos Antantės) kūrimo 1919– –1925 m., “Lietuvos istorijos metraštis” 1984, Vilnius 1985.

“Назначить Революцию в Германию на 9 Ноября”, „Вестник архива Прези-

дента Российской Федерации” 1995, № 5.

Арумяэ Х., За кулисами Балтийского союза, Таллин 1966.

Бабиченко Л. Г., Политбюро ЦК РКП (б), Коминтерн и события в Германии

в 1923 г. Новые архивные материалы, “Новая и новейшая история” 1994, № 2.

Бармин А. Г., Соколы Троцкого, Москва 1997.

Беседовский Г., На путях к термидору, Париж 1930; Москва 1997 (new edition).

Гус М., Безумные свастики, Москва 1973.

Зубачевский В. А., Политика России в отношении восточной части Цен-тральной Европы (1917–1923 гг.): геополитический аспект, Омск 2005.

Красная Армия придет в Германию с запозданием. Публ. Л. Бабиченко, “Ис-

точник” 1995, № 2.

Кривицкий В. Г., Я был агентом Сталина, “Вопросы истории” 1992, № 1.

Озолс К., Мемуары посланника, Москва 2015.

Ольшанский П. Н., Рижский договор и развитие советско-польских отно-

шений 1921–1924, Москва 1974.

Орлова М. И., Революционный кризис 1923 г. в Германии и политика комму-нистической партии, Москва 1973.

Рупасов А., Гарантии, безопасность, нейтралитет. СССР и государства – лимитропы в 1920-х – начале 1930-х гг., Санкт-Петербург 2008.

Сироткин В., Вехи отечественной истории. Очерки и публицистика, Москва 1991.

Старая площадь, “Вестник архива Президента Российской Федерации” 1995, № 5.

Черноперов Л. В., Дипломатическая деятельность В. Л. Коппа и подготов-ка большевиками “германского октября” в 1923 г., Иваново – Нижний Новгород 2006.






Partnerzy platformy czasopism