Leszno z perspektywy herrnhutów w XVIII wieku

Jan Borm

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/BPMH.2013.011

Abstrakt


Artykuł jest poświęcony licznym odwiedzinom herrnhutów w Lesznie [Lissa]. Jego celem jest przedstawienie obrazu Polski w XVIII wieku z perspektywy protestanckiej w oparciu o źródła przechowywane w Archiwum Ewangelickiej Jednoty Braterskiej w Herrnhut w Niemczech. Pod uwagę zostały wzięte między innymi pobyty w Lesznie, stolicy braci morawskich w tym okresie, następujących członków tej wspólnoty wyznaniowej: Heinricha Nitschmanna i Andreasa Lawatscha w latach 1738–1739, Johanna Conrada Lange w latach 1741–1742, jak również Heinricha Friedricha Cossarta w roku 1746 oraz anonimowa wizyta grafa Nikolausa Ludwiga von Zinzendorf w 1743 roku, a także jego przejazd w 1744 roku przez to znaczące duchowe centrum Polski. Spośród źródeł herrnhuckich zostały poza tym przeanalizowane: pismo protestacyjne angielskiego króla Jerzego II skierowane do króla polskiego w 1731 roku oraz pismo z 1736 roku arcybiskupa Canterbury, ktory stwierdził zgodność nauk Kościoła braci morawskich w Herrnhut („the Church of the Moravians at Herrnhuth”) z 39 artykułami Kościoła Anglikańskiego. Dokumenty te pozwalają na rozważenie wizyt herrnhutów w kontekście historii dysydentów w Polsce. Pomimo, że herrnhuci wielokrotnie robili dobre wrażenie na Christianie Sitkoviusie, seniorze braci morawskich, był on zatroskany, gdyż ich obecność groziła niepokojem i nie spotkała się z akceptacją kręgów wspierających wspólnotę w Szwajcarii. Obecność herrnhutów wywołała także zdecydowany opór luteranów z Leszna – była jednym z głównych powodów ostrej interwencji Rady miasta przeciwko herrnutom w 1742 roku. Jeśli chodzi o opisy życia w Polsce, źródła te niekiedy nie są wolne od rozpowszechnionych wówczas uprzedzeń dotyczących „polskich uwarunkowań”. Podsumowując, wyłania się następujący obraz sytuacji innowierców w Polsce w XVIII wieku: z perspektywy historiografii protestanckiej sytuacja dysydentów pogarsza się, niezależnie od chwilowego odprężenia w rożnych miejscowościach. Chociaż w późniejszych czasach, szczególnie w latach 80. XVIII wieku, jest zauważalne wyraźne poprawienie sytuacji, co potwierdza wnioski Wojciecha Kriegseisena nawołującego do różnicowania obrazu dziejów dysydentów w XVIII wieku.


Słowa kluczowe


Herrnhuci; Leszno; protestanci w Polsce; konfesjonalizacja; oświecenie

Pełny tekst:

PDF (Deutsch)

Bibliografia


Źródła archiwalne / Archivalische Quellen /Archival Sources

Unitäts-Archiv Herrnhut, Sign. R 19JN, Nr. 1 A3: Brief von Cossart an Zinzendorf vom 22. Mai 1746; ohne Sign.: Memoire presenté au Roy de Pologne par le Chevalier Schaub & Mr Woodward, Ministre du Roy de la Grande Bretagne à Warsovie le 25. Fevr. 1731; Sign. R 19JN, Nr. 1 A3: Brief von Heinrich Friedrich Cossart an Graf Zinzendorf vom 22. Mai 1746; ohne Sign.: Erklarung des Erzbischofs von Canterbury, London, 11. Februar 1736.

Źródła drukowane / Gedruckte Quellen / Printed Sources

Christiani W.E., Die gute Sache der Dissidenten in Polen, nach den Gründen des natürlichen und allgemeinen Staats-Rechts und der Politik betrachtet von Wilhelm Ernst Christiani, der Academie zu Kiel itzigem Pro-Rektor, der Weltweisheit Doktor, des Natur-Rechts und der Politik, wie auch der Beredsamkeit und Dichtkunst ordentlichem öff entlichen Lehrer, und der akademischen Bibliothek Aufseher, (1767).

[Cranz D.], Kurze, zuverlässige Nachricht von der, unter dem Namen der Böhmisch-Mährischen Brüder bekannten, Kirche Unitas Fratrum herkommen, Lehr-Begrif, aüssern und innern Kirchen-Verfassung und Gebräuchen, (1762).

Gottfried Opitzens von Jutroschin aus Grosspohlen Merkwürdige Nachrichten Von seinem Leben und zwanzigjähriger Gefangenschafft , die er in diesem Jahrhunderte in der grossen polnischen Unruhe, in der rußischen Dienstbarkeit und in der grossen asiatischen Tartarey unter den Kalmucken erduldet…, (1751).

Lauterbach S.A., Beyträge zur dissidentisschen Kirche-Geschichte und bessern Kentnis von Gross-Pohlen, (1788).

Lauterbach S.F., Polnische Chronike, (1727).

Spangenberg A.G., Leben des Herrn Nikolaus Ludwig Grafen und Herrn von Zinzendorf und Pottendorf, 3 (1773–1775, Nachdruck 1971).

Literatura / Literatur / Literature

Bickerich W., Lissa und Herrnhut. Ein Beitrag zur Geschichte des Pietismus in der Provinz Posen, „Zeitschrift fur Brudergeschichte“, 1 (1908), S. 1–74.

Cossart M. v., Die Hugenottenfamilie Cossart, „Bibl. Zugang“, 47 (1975).

Croger E.W., Geschichte der erneuerten Brüderkirche. Zweite Periode 1760–1801, (1854).

Czok K., August der Starke und seine Zeit. Kurfürst von Sachsen und König in Polen, (2010).

Dybaś B., Konfessionelle Vielfalt und kulturelle Blüte. Lissa als Zentrum der Brüder-Unität in der Frühen Neuzeit, in: Brückenschläge. Daniel Ernst Jablonski im Europa der Frühaufk lärung, hg. v. J. Bahlke, B. Dybaś, H. Rudolph, (2010), S. 55–69.

Graf ohne Grenzen. Leben und Werk von Nikolaus Ludwig Graf von Zinzendorf, (2000).

Kraszewski J.I., König August der Starke. Historischer Roman, (2009).

Kriegseisen W., Die Protestanten in Polen-Litauen (1696–1763). Rechtliche Lage,Organisation und Beziehungen zwischen den evangelischen Glaubensgemeinschaften, (2011).

Meyer D., Von Herrnhut in die Neue Welt. Jablonski als Begleiter Zinzendorfs und der mährischen Exulanten, in: Brückenschläge. Daniel Ernst Jablonski im Europa der Frühaufk lärung, hg. v. J. Bahlke, B. Dybaś, H. Rudolph, (2010), S. 194–195.

Meyer G., Zinzendorf und der Katholizismus. Eine geistesgeschichtliche Studie zum Problem der religiösen Toleranz, in: Nikolaus Ludwig von Zinzendorf, hg. v. E. Beyreuther, G. Meyer, (Ergänzungsbände zu den Hauptschrift en 10, 1970).

Muratori-Philip A., Le Roi Stanislas, (2000).

Orłowski H., „Polnische Wirtschaft “. Zum deutschen Polendiskurs der Neuzeit, (1996).

Ökumene Lexikon. Kirchen – Religionen – Bewegungen, (1987).

Peucker P., Herrnhuter Wörterbuch. Kleines Lexikon von brüderischen Begriffen, (2000).

Plechač M., J.A. ‚Comenius und die Belebung der Brüder-Unität im 18. Jahrhundert, „Unitas Fratrum. Zeitschrift für Geschichte und Gegenwartsfragen der Brudergemeine“, 4 (1978), S. 35–51.

Rhode A., Geschichte der evangelischen Kirche im Posener Lande, (1956).

Wilson K., The Politics of Toleration among the Szlachta of Great Poland, „Slovo“, 14 (2002), S. 135–156.








ISSN 2083-7755 (print)
ISSN 2391-792X (online)

Partnerzy platformy czasopism