Sztuka w kręgu bractw religijnych w Skalbmierzu. Addenda

Wojciech Sowała

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AUNC_ZiK.2020.004

Abstrakt


Artykuł zawiera analizę skalbmierskich bractw religijnych i należącego do nich nowożytnego wyposażenia. Omówiono w nim obiekty zarówno zachowane, jak i znane tylko ze źródeł pisanych z okresu od XVI do XIX w., ze szczególnym uwzględnieniem ostatnich odkryć, dokonanych w trakcie prac konserwatorskich. W epoce staropolskiej Skalbmierz był zaliczany do średniej wielkości miast Małopolski, ale ze względu na znajdującą w nim kolegiatę i prowadzoną przy niej szkołę stanowił liczący się ośrodek w regionie. Widoczne jest to między innymi na przykładzie bractw religijnych, których liczba i ożywiona działalność jest imponująca, jeśli wziąć pod uwagę wielkość miasta. Za najstarsze bractwa należy uznać cechy rzemieślnicze, które notowane są w Skalbmierzu od połowy XV w. Jedyną pozostałością po ich działalności jest ołtarz z około 1700 r. z wyobrażeniami św. Kryspina i Kryspiniana. Bractwo literackie, notowane już w 1546 r., również posiadało w kolegiacie ołtarz; niestety, zarówno retabulum, jak i jego wyposażenie znane są jedynie z lakonicznych wzmianek w inwentarzach. Dynamiczny rozwój konfraterni w mieście nastąpił w początkach XVII w. Powstały wtedy bractwa Męki Pańskiej i św. Anny. To pierwsze, wzorowane na krakowskiej archikonfraterni, posiadało w kościele ołtarz z wyobrażeniem Ukrzyżowania (w połowie XVIII w. zmieniony na obecny z fundacji prepozyta Antoniego Stanclewicza) oraz kryptę dekorowaną malowidłami przedstawiającymi konfratrów w strojach identycznych z noszonymi przez członków krakowskiego bractwa. Zachował się też XVII-wieczny kielich należący do konfraterni, fundowany przez jednego z mieszczan. Z kolei XVII-wieczne wyposażenie bractwa św. Anny, znane wyłącznie ze źródeł pisanych, obejmowało ołtarz, paramenty i księgi liturgiczne. W połowie XVIII w. przebudowano brackie retabulum, umieszczając w nim kopię obrazu z ołtarza głównego krakowskiego kościoła św. Anny. W drugiej połowie XVII w. powstało bractwo Matki Bożej Różańcowej, wzorowane na konfraterni przy krakowskim kościele Dominikanów. Z ołtarzem brackim związany był obraz Matki Boskiej Śnieżnej. Dokładne oględziny, możliwe dzięki zdjęciu do konserwacji pokrywających go sukienek, wykazały, że obraz wykonano na wzór wizerunku z krakowskiego kościoła św. Trójcy. Ostatnio w pochodzącym z połowy XVIII w. ołtarzu brackim odkryto znany z inwentarzy, zaginiony obraz Dzieciątka Jezus należący do drugiego bractwa różańcowego. Wyróżnia go złożony program ikonograficzny o wymowie eucharystycznej. Podobny charakter ma należący do tej samej konfraterni feretron z wyobrażeniem inspirowanym cytatem z Księgi Eklezjastesa. W podsumowaniu zwrócono uwagę na czerpanie inspiracji z Krakowa i przenoszenie wzorów zarówno organizacyjnych, jak i artystycznych, oraz na rolę kanoników, którzy byli odpowiedzialni za złożoną ikonografię i wymowę ideową dzieł. Znamienna też jest praktyka fundowania wyposażenia przez konfratrów, mieszczan nienależących do bractw i kanoników, co wskazuje na niebagatelną funkcję, jaką organizacje pełniły w życiu miasta.


Słowa kluczowe


Skalbmierz; bractwo; konfraternia; Bractwo Literackie; Bractwo Męki Pańskiej; Bractwo Różańcowe; Bractwo Najświętszego Imienia Jezus; Bractwo św. Anny; kolegiata.

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Źródła

Kielce, Archiwum Diecezji Kieleckiej (ADK):

II KS-2 – Akta kolegiaty w Skalbmierzu 1571–1641.

II KS-3 – Akta kolegiaty w Skalbmierzu 1700–1771.

II KS-4 – Akta kolegiaty w Skalbmierzu 1607–1688.

Kraków, Archiwum Kapituły Katedralnej Krakowskiej (AKKK):

INV. E. 33 – Summarius seu Inventarius Argenti, Ornatum, Aliorumque Apparamentorum Ecclesiae Collegiatae Scarbimiriensi Anno Domini 1616 Die 11 Aprilis fa[cta] et fu[?] descriptis.

Kraków, Archiwum Kurii Metropolitalnej Krakowskiej (AKMK):

AEP 25 – Acta actorum, institutionum, obligationum, quietationum interlocutoriarum et diffinitivarum decretorum coram R. D. Damuele Maciejowski, episcopo Cracoviensi et Regni Poloniae Procancellario ad a. D. 1546 et 1547.

APB 169 – Opisanie stanu kościoła Kollegiaty Szkalmierskiej [...] 1791 / s. l–49.

AV 57 – Akta wizyty generalnej z woli i rozkazu J[aśnie] Ośw[ieconego] Michała Jerzego Ciołka Poniatowskiego, biskupa Płockiego […], koadiutora […] krakowskiego […] w dekanacie siewierskim i dwóch kolegiat mniejszych szkalmierskiej i wiślickiej przez J. X. Franciszka Dunina Kozickiego […] od dnia 15 stycznia do 28 tegoż miesiąca w roku niniejszym 1785 odprawionej.

AV Cap 28 – Acta visitationis exterioris decanatus Witoviensis, Opatovecnsis, Skavinensis, Zatoriensis, Kiiensis, Oswencimensis, Wolbromensis, Skalensis, Pacanoviensis et Sokoliensis authoritate Petri Tylicki ep. Crac. etc. per R. D. Rochum Zardecki praepositum et officialem Tarnoviensem et Sebastianum Nuceriunm s. Theologiae doctorem, canonicum Scarbimiriensem a.D. 1610 facta.

AV Cap 33 – Acta visitationis exterioris decanatus Skavinensis, Novi Montis, Oswencimensis, Zatoriensis, ad archidiaconatum Cracoviensem pertinentium per R. D. Joannem Foxium archidiaconum Cracoviensem, prothonotariorum apostolicum in a. D. 1617 authoritate ordinaria factae sub felicibus auspiciis R. D. Martini Szyszkowski, episcopi Cracoviensis, ducis Severiensis. Visitatio ecclesiae Collegiatae Skarbimiriensis die 9 mensis Decembris anni 1617 ex speciali commisione Episcopi ordinarii factae kk. 106–110. Visitatio decanatus Wielicensis a. D. 1618 per R. D. Joannem Foxium archidiaconum Cracoviensem.

LOrd 4 – Liber ordinatorum Ecclesiarum, Cappellarum, Cimiteriorum, Campanarum, Altarium Immobilium et Portatilium ac calicium per reverendissimi Nicolai Oborski… w Liber ordinatorum consecrationis ecclesiarum, capellarum, altarium, portatilium per reverendissimi Albertum Lipnicki..., k. 328r.

Szyszkowski, Marcin. Bractwo Compassionis. Albo Męki Pana Iezvsowey y Blogoslawioney Panny Mariiey w Krakowie v S. Francißka. Od [...] X. Marcina Szyszkowskiego, Biskupa Luckiego, Nominata Płockiego [et] c. Założone, z porządząne [!] y podane [...]. Przez Bractwo Krakowskie za roskazaniem Jego M. wdruk podane. Kraków: Drukarnia Łazarzowa, 1607.

Opracowania

Bieś, Andrzej P., i Ludwik Grzebień. Obrazy Matki Bożej Śnieżnej (Salus Populi Romani) w Polsce na przełomie XVI i XVII wieku. Legendy i fakty. Kraków: WAM, 2016.

Bruździński, Andrzej. „Bractwa religijne w siedemnastowiecznym Krakowie.” W Historia świadectwem czasów. Księdzu profesorowi Markowi Tomaszowi Zahajkiewiczowi, red. Włodzimierz Bielas i Stanisław Tylus, 1–30. Lublin: KUL, 2006.

Czyżewski, Krzysztof J., i Marek Walczak. „The Archconfraternity of the Rosary in the Dominican Churches of Kraków. Piety and Patronage of the Arts.” Acta Historiae Artis Slovenica 23, nr 2 (2018): 139–162.

Dettloff, Anna. Rzeźba krakowska drugiej połowy XVIII wieku. Twórcy, nurty, tendencje. Kraków: Oficyna Wydawnicza AFM, 2013.

Graff, Tomasz. Najstarsze bractwo różańcowe w Wadowicach 1616–1822. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2020.

Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 3 Województwo kieleckie, red. Jerzy Z. Łoziński i Barbara Wolff. Z. 9 Powiat pińczowski, oprac. Kazimiera Kutrzebianka, Jerzy Z. Łoziński i Barbara Wolff. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1961.

Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 4 Miasto Kraków, red. Jerzy Z. Łoziński i Barbara Wolff. Cz. 4 Kazimierz i Stradom – kościoły i klasztory, red. Izabella Rejduch-Samkowa i Jan Samek, 1, oprac. Ewa Chojecka, Zofia Czerniakówna, Joanna Daranowska-Łukaszewska, Andrzej Fischinger, Ewa Gutowska, Zbigniew Jakubowski, Waldemar Komorowski, Kazimierz Kuczman, Helena Małkiewiczówna, Jan Motyka, Stanisława Odrzywolska, Jan Samek, Franciszek Stolot oraz Małgorzata Reinhard-Chlanda i Beata Frey. Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1987.

Kobielus, Stanisław. Bestiarium chrześcijańskie. Zwierzęta w symbolice i interpretacji. Starożytność i średniowiecze. Warszawa: PAX, 2002.

Koczerska, Maria. Zbigniew Oleśnicki i Kościół krakowski w czasach jego pontyfikatu (1423–1455). Warszawa: DiG, 2004.

Kotarbiński, Stanisław. „Historyczna wiadomość o kolegiacie szkalbmierskiej”. Pamiętnik Religijno-Moralny 18 (1850): 405–437.

Kumor, Bolesław. Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795. T. 3. Kraków: Wydawnictwo św. Stanisława BM, 2000.

Kurzej, Michał. Depingere fas est. Sebastian Piskorski jako konceptom i prowizor. Kraków: Imedius, 2018.

Łuszczkiewicz, Władysław. „Kościół pokolegijacki w Szkalbmierzu.” Przyjaciel Sztuki Kościelnej 2 (1884): 29–30.

Moisan-Jablonski, Krystyna. „Personifications of the Four Continents in Polish Art of the late 17th and 18th Century: An Outline of the Problem.” W The Language of Continent Allegories in Baroque Central Europe, red. Wolfgang Schmele, Marion Romberg i Joseph Köstlbauer, 123–152. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2016.

Moskal, Katarzyna. „ʻCechy jako bractwa religijneʼ. Zabytki w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa związane z życiem religijnym cechów (XV–XVIII wiek).” W Bractwa religijne w średniowieczu i w okresie nowożytnym (do końca XVIII wieku), red. Dominika Burdzy i Renata Wojciechowska, 353–366. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2014.

Olczak, Stanisław K., i Daniel Olszewski. Parafia Skalbmierz. Zarys dziejów. Kielce: Jedność, 2000.

Pieniążek-Samek, Marta. „Wezwani z Krakowa: Piotr Niziński i jego zespół w Kielcach.” Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach 23 (2007): 337–346.

Romanowski, Stanisław. „Dzieje miasta Skalbmierza.” Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego 3 (1965): 211–304.

Solarz, Franciszek. „Arcybractwo Męki Pańskiej na tle jego historii i posłannictwa.” W Krypty grobowe kościoła pw. św. Franciszka z Asyżu w Krakowie w świetle badań interdyscyplinarnych. T. 1, red. Anna Drążkowska, 336–349. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2020.

Sowała, Wojciech. „Art in the Service of Post-Tridentine Religious Confraternities in the Collegiate Church of St. John the Baptist in Skalbmierz in the Diocese of Cracow.” Acta Historiae Artis Slovenica 23, nr 2 (2018): 163–176.

Sowała, Wojciech. „Średniowieczna architektura kościoła św. Jana Chrzciciela w Skalbmierzu.” Biuletyn Historii Sztuki 82, nr 4 (2020): 495–526.

Szymborski, Wiktor. Odpusty w Polsce średniowiecznej. Kraków: Historia Iagiellonica, 2011.

Tracz, Szymon. „Artystyczna oprawa brackich świąt i uroczystości w diecezji krakowskiej do 1783 roku.” Rocznik Historii Sztuki 44 (2019): 227–248.

Tracz, Szymon. Bractwa religijne w dekanacie żywieckim. Kraków: Unum, 2005.

Wisch, Barbara. „Archconfraternities and the Art. Overaching New Themes.” Acta Historiae Artis Slovenica 23, nr 2 (2018): 25–49.

Wiśniowski, Eugeniusz. „Bractwa religijne na ziemiach polskich w średniowieczu.” Roczniki Humanistyczne 17, nr 2 (1969): 51–81.

Wołyniec, Bartłomiej. „Biskup Marcin Szyszkowski jako fundator kaplicy Arcybractwa Męki Pańskiej przy kościele Ojców Franciszkanów w Krakowie.” W Sztuka w kręgu krakowskich franciszkanów i klarysek, red. Marcin Szyma i Marek Walczak, 293–302. Kraków: Societas Vistulana, 2020.

Wołyniec, Bartłomiej. „Słowo i obraz w pobożności krakowskiego Arcybractwa Męki Pańskiej.” Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nauki Społeczne 3 (2016): 133–154.

Wróbel, Marta. „Kościół parafialny w Surażu i jego wyposażenie w świetle szesnastowiecznych inwentarzy.” W Małe miasta. Osobliwości, red. Mariusz Zemło, 225–246. Lublin: KUL, 2016.


##plugins.generic.alm.title##

##plugins.generic.alm.loading##

Metrics powered by PLOS ALM






ISSN 0208-533X (print)
ISSN 2392-1250 (online)

Partnerzy platformy czasopism