Uwagi o fikcji i fantazji w nowożytnej symbolice zwierząt

Alicja Saar-Kozłowska

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AUNC_ZiK.2016.004

Abstrakt


W dziełach dotyczących zwierząt fikcja i fantazja mają swój nieskończony żywot od czasów najdawniejszych po współczesne. Na bazie odwiecznych treści kreowane są sensy i wyobrażenia nowe swobodnie czerpiące z dorobku poprzednich epok. Dzięki nowoczesnym metodom i środkom kształtowania obrazu niegdysiejsze fikcje przybierają w sztuce wirtualnej „realny” kształt. Na przestrzeni wieków zjawisko przejmowania tradycji obrazowania i symbolizowania doprowadziło do powstania w wiekach XV – XVII nowego kodu symbolicznego, w którym dzięki fascynacji odkrytym w 1419 r. manuskryptem Hieroglifów Horapollona, traktowanym jako egipski oryginał, w rzeczywistości dzieło aleksandryjskie z V w. n.e., zachowano i rozbudowano w postaci hieroglifów okresu renesansu (nie tożsamych z egipskimi), konstrukcji słowno-obrazowych (emblematów) oraz personifikacji ikonologicznych dawną symbolikę kompilując ją oraz dodając treści nowe. Artykuł jest próbą rozważań nie tylko nad charakterem nowożytnej symboliki zwierzęcej, ale także prześledzenia mechanizmu przejmowania dorobku poprzedników w tym zakresie przez twórców, których dorobek jest istotny dla jej kształtowania – Andreę Alciatiego, uznawanego za twórcę emblematyki, autora Emblematum liber (1531), Pieria Valeriano autora kompendium symbolograficznego Hieroglifika (1556), Cesarego Ripy autora Iconologii (1593, wyd. ilustrowane 1603). Manuskrypt Horapollona (wyd. w języku greckim 1505, łacińskim 1517) wpłynął na podniesienie rangi wypowiedzi łączących obraz ze słownym komentarzem i zainspirował w tym kierunku autorów nowożytnych. Rozbudowane motywy symboliczne w pracy Valeriana stały się w dużej mierze podstawą przepisów na obrazowanie pojęć abstrakcyjnych Ripy, obok Vincenzo Cartariego (nie wymienionego w pracy), Alciatiego, Horapollona i całej rzeszy autorów antycznych oraz autorytetu Pisma Świętego. Obecnie powstają nowe mitologie związane z dziełami literackimi, filmowymi oraz grami komputerowymi, posługujące się symboliką dawną i tworzące nową, które także zasługują na zbadanie jako przejaw korzystania z dorobku tradycji symboliki m. in. zwierzęcej.


Słowa kluczowe


symbolika zwierzęca; fikcja i fantazja w symbolice; hieroglify okresu renesansu; emblematyka; personifikacje ikonologiczne

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Druki i opracowania

Alciatus, Andrea. Emblematum libellus. Książeczka emblematów. Tłumaczenie i komentarze pod kier. Mieczysława Mejora: Anna Dawidziuk, Bianka Dziadkiewicz, Ewa Kustroń-Zaniewska, wstęp i oprac. Roman Krzywy. Warszawa: Wydział Polonistyki UW, 2002.

Ashworth Jr, William B. „Emblematic Natural History of the Renaissance”. W Cultures of Natural History, red. Nicholas Jardine, James A. Secord i Emma C. Spary, 17–37. Cambridge: University Press, 1996. Dostęp 7 listopada 2016. https://books.google.pl/books?id=z9_Z9UbUIeQC&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false; http://www.gbv.de/dms/bs/toc/187414327.pdf; http://www.academia.edu/5359347/Cultures_of_Natural_History.

Bakke, Monika. „Wyobrażone ciałem się staje. O hybrydach, monstrach i istotach postludzkich”. W O wyobraźni, red. Ryszard Liberkowski, Włodzimierz Wilowski, 23–34. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii UAM, 2003.

Bednarska, Jadwiga. Z dziejów polskiej ilustracji panegirycznej pierwszej połowy XVII wieku, cz. 1 Motywy i tematy antyczne w polskiej panegirycznej ilustracji książkowej. Studium z ikonografii sztuki nowożytnej. Katowice: Muzeum Śląskie, 1994.

Brisson, Luc. How Philosophers Save Myths. Allegorical Interpretation and Classical Mythology. Chicago: University of Chicago Press, 2004. Dostęp 20 sierpnia 2015. http://eds.b.ebscohost.com/eds/ebookviewer/ebook/ZTAwMHh3d19fMjYwMTA2X19BTg2?sid=ca941352-d3b5-4a07-bc3f-3163f0edd041@sessionmgr113&vid=0&format=EB&rid=1.

Buscaroli, Pierio. „Nota edytorska”. W Cesare Ripa, Ikonologia, XV–XX. Kraków: TAiWPN UNIVERSITAS, 1998.

Cartari, Vicenzo. Le imagini de gli Dei delli Antichi. Venetia: Appresso Euangelista Deuchino, 1625. Dostęp 15 października 2015. https://archive.org/details/leimaginideglide01cart

Collonna, Francesco. Hypnerotomachia Poliphili. Venetiis: in aedibus Aldi Mantii, 1499. Dostęp 20 lipca 2015. http://www.rarebookroom.org/Control/colhyp/index.html.

Cooper, Jaan C. Zwierzęta symboliczne i mityczne. Tłumaczenie Anna Kozłowska-Ryś, Leszek Ryś. Poznań: Rebis, 1998.

Day, David, i Ian Miller (ilustracje). Bestiariusz tolkienowski. Tłumaczenie Renata Giedrojć, Joanna Kokot, Jakub Z. Lichański. Poznań: Zysk i S-ka, 2001.

Donat, Dietrich. „Bibliographischer Beitrag”. W Filippo Picinelli, Mundus Symbolicus, 1-41. Hildesheim–New York: Georg Olms Verlag, 1979.

Drapela, Zofia. Od Lewiatana do Jormungandra: rzecz o potworach morskich, ludziach z morza i duchach wód, ilustr. Tadeusz Ciesiulewicz. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1976.

Eco, Umberto. W poszukiwaniu języka uniwersalnego. Tłumaczenie Wojciech Soliński. Gdańsk: Marabut; Warszawa: Volumen, 2002.

Elian, Klaudiusz. O właściwościach zwierząt (wybór). Tłumaczenie, wstęp i przypisy Anna M. Komornicka. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005.

Evans, Edward Payson. Animal Symbolism in the Ecclesiastical Architecture: with Bibliography and Seventy-eight Illustrations, 45–91. London: W. Heinemann, 1896. Dostęp 7 listopada 2016. http://bestiary.ca/etexts/evans1896/evans%20%20animal%20symbolism%20in%20ecclesiastical%20architecture.pdf.

Fizjologi i Aviarium: średniowieczne traktaty o symbolice zwierząt. Tłumaczenie i oprac. Stanisław Kobielus, Kraków: Tyniec Wydawnictwo Benedyktynów, 2005.

Gesner, Conrad. Historia animalium. T. 1–5. Zurich: C. Forschauer, 1551–1558, 1587.

Giehlow, Karl. The Humanist Interpretation of Hieroglyphs in the Allegorical Studies of the Renaissance. With a Focus on the Triumphal Arch of Maximilian I. Translated with an Introduction & Notes by Robin Raybould. Leiden – Boston: Brill – Hes de Graaf, 2015. https://books.google.pl/books?id=itguBgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=pl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Dostęp 22.03.2017.

Heckscher, William S., i Karl-August Wirth. „Emblem – Emblembuch“. W Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte. T. 5, z. 49, 85–228. Stuttgart: Alfred Druckenmüller, 1959.

Horapollon, Hieroglify. Tłumaczenie i komentarz Jerzy Kroczek, wstęp Jacek Sokolski. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2003.

Jonston, John. Historiae Naturalis de Arboribus et Plantis Libri X. T. 2. Heilbronn: F. J. Eckebrecht, 1769.

Jonstonus, Joannes. Historia Naturalis de Avibus Libri VI. Francofurti ad Moenum: impensà Matthaei Meriani, 1650.

Kircher, Athanasius. Arca Noë, in tres libros digesta, sive de rebus ante diluvium, de diluvio, et de rebus post diluvium a Noëmo gestis. Amstelodami: apud Johannem Janssonium & Waesberge, 1675. Dostęp 7 listopada 2016. http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k111864r/f102.item.zoom.

Klimkiewicz, Anna. Hypnerotomachia Poliphili Francesca Colonny. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2015.

Kobielus, Stanisław. Bestiarium chrześcijańskie. Zwierzęta w symbolice i interpretacji. Starożytność i średniowiecze. Warszawa: PAX, 2002.

Krzywy, Roman. „Wstęp”. W Andrea Alciatus, Emblematum libellus: Książeczka emblematów. Tłumaczenie i komentarze pod kier. Mieczysława Mejora: Anna Dawidziuk, Bianka Dziadkiewicz, Ewa Kustroń-Zaniewska, wstęp i oprac. Roman Krzywy, III–XVIII. Warszawa: Wydział Polonistyki UW, 2002.

Kusukawa, Sachiko. “The Sources of the Gesner`s Pictures for the ‘Historia animalium’ “. Annales of Science 67 (2010): 303–328. Dostęp 7 października 2016. http://www.rhinoresourcecenter.com/pdf_files/128/1286404337.pdf.

Michałowska, Teresa. Staropolska teoria genologiczna. Wrocław: Ossolineum; Warszawa: PAN, 1974.

Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce od starożytności do 1500, wybrał i oprac. Jan Białostocki. Warszawa: PWN, 1988.

Panofsky, Erwin. “Titians Allegory of Prudence. A Postscript”. W Erwin Panofsky, Meaning in the Visual Arts. Papers in and on Art History, 146–168, il. 28–45. New York: Doubleday&Company, Inc., A Doubleday Anchor Books, 1955.

Paracelsus. O nimfach, sylfach, pigmejach i salamandrach, etc. Tłumaczenie Robert Urbański, wstęp i komentarz Jacek Sokolski. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, 2013.

Pelc, Janusz. Słowo i obraz. Na pograniczu literatury i sztuk plastycznych. Kraków: Universitas, 2002.

Picinelli, Filippo. Mundus Symbolicus in Emblematum Universitate Formatus, Explicatus, et tam sacris, quam profanis Eruditionisbus Sententiis illustratus: Subministrans Oratoribus, Praedicatoribus, Academicis, Poetis etc, innumera conceptum argumenta; Idiornate Italico conscriptus a Reverendissimo Domino, D. Philippo Picinello Mediolanensi, Canonico Regulari Lateraren. Abbate, Theologo, Lectore, Praedicatore privilegiato; Nunc verò Justo Volumine auctus et in latinum traductus à R. D. Augustino Erath, Imperialis Collegi ad B. V. in Wettenhausen; Ord. S. Augustini Canonico Regulari, SS. Theologiae Doctore ac Professore, Protonotario Apostolico ac Sub-Decono, Tomus Primus; Cum quadruplici copiosissimo Indice, Lemmatum, Applicationum, Rerum notabilium, et locorum S. Scripturae. Nunc primum in Germania prodit. Coloniae Agrippinae: Sumptibus Hermanni Demen, 1687.

Pseudo-Albert Wielki. Księga sekretów o cnotach ziół, kamieni i zwierząt niektórych, oprac. Jerzy Kroczak, Jacek Sokolski i Joanna Zagrożdżon, wstęp Jacek Sokolski. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, 2014.

Ripa, Cesare. Iconologia. Roma: Appresso Lepido Faeji, 1603.

Ripa, Cesare. Ikonologia. Tłumaczenie Ireneusz Kania. Kraków: Universitas, 1998.

“Ripa, Cesare (pseudonym of Giovanni Campani)”. W Dictionary of Art Historians. Dostęp 15 października 2015. https://dictionaryofarthistorians.org/ripacf.htm.

Ronecker, Jean-Paul. Le symbolisme animal. Mythes, croyances, légendes, archétypes, folklore, imaginaire…. St.-Jean-de-Braye (France): Editions Dangles, 1994.

Rowland, Beryl. Animals with Human Souls: A Guide to Animal Symbolism. Knoxville: University of Tennessee Press, 1973.

Rowland, Beryl. Birds with Human Souls: A Guide to Bird Symbolism. Knoxville: University of Tennessee Press, 1978.

Saar-Kozłowska, Alicja. „Iustitia i religio – ‘dwa skrzydła’ wiodące duszę w sfery wyższe. Dzieło sztuki jako wzór moralno-filozoficzny na przykładzie pomnika grobowego Anny Wazówny”. W Filozofia i sztuka. Festiwal filozofii. T. 8, red. Ewa Starzyńska-Kościuszko, Andrzej Kucner i Piotr Wasyluk, 169–195. Olsztyn: Instytut Filozofii UWM, 2016.

Saar-Kozłowska, Alicja. „Potrzeba fikcji i fantazji. Uwagi o symbolice zwierzęcej”. W Kolekcja fikcji. O mistyfikacji w sztuce, red. Małgorzata Wawrzak, 91–118. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2016.

Saar-Kozłowska, Alicja. „Symbolika perły. Przyczynek do badań nad wykorzystaniem motywu perły w ikonologii i emblematyce”. W Dawna i nowsza biżuteria w Polsce. Materiały z VIII sesji naukowej z cyklu „Rzemiosło artystyczne i wzornictwo w Polsce”, Gdańsk, 14–15 marca 2007, 11–43. Toruń: SHS, 2008.

Sawicka, Anna. „Średniowieczny bestiariusz kataloński na nowo odczytany”. W Bestiariusz. Tłumaczenie Rozalya Sasor, 5–23. Kraków: Księgarnia Akademicka, br. [2005].

Sokolski, Jacek. „Barokowa ‘Physica curiosa’ i koncepty księgi natury”. W Koncept w kulturze staropolskiej, red. Ludwik Ślęk, Adam Karpiński, Wiesław Pawlak, 297. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 2005.

Sokolski, Jacek. Słownik barokowej symboliki natury. Tom wstępny. Barokowa księga natury. Wrocław: Wydawnictwo UWr, 2000.

Sokolski, Jacek. „Wstęp”. W Horapollon, Hieroglify. Tłumaczenie i komentarz Jerzy Kroczak, 5–29. Wrocław: Wydawnictwo UWr, 2003.

Sokolski, Jacek. „Wstęp”. W Pseudo-Albert Wielki, Księga sekretów o cnotach ziół, kamieni i zwierząt niektórych, oprac. Jerzy Kroczak, Jacek Sokolski i Joanna Zagrożdżon, 5–42. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, 2014.

Szrejter, Artur. Bestiariusz germański. Potwory, olbrzymy i święte zwierzęta. Gdańsk: Wydawnictwo Maszoperia Literacka; Gdańsk: Wydawnictwo Oskar, 2012.

Valeriano, Joannis Pierio. Hieroglyphica sive de sacris Aegyptiorum Aliarvmquae Gentium Literis. Coloniae Agrippinae: sumptibus Antonij & Arnold Hierati, 1631.

Valeriano, Joannis Pierio. Hieroglyphica sive de sacris Aegyptiorum Aliarvmquae Gentium Literis. Coloniae Agrippinae: apud Joannem Wilhelmum Friessem bibliopolam, 1685.

Wittkower, Rudolf. “Hieroglyphics in the Early Renaissance”. W Rudolf Wittkower, Allegory and the Migration of Symbols, 114–128. New York: Thames and Hudson, 1987.






Partnerzy platformy czasopism