Gród czy zamek? Desygnaty terminów oraz konsekwencje ich stosowania w archeologii historycznej i ochronie zabytków

Dariusz Poliński

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AHP.2018.003

Abstrakt


Zarys treści: Próba określenia desygnatów terminów „gród” i „zamek” w oparciu
o dotychczasową literaturę przedmiotu i informacje w źródłach pisanych. Zwrócenie
uwagi na różnice i podobieństwa założeń obronnych określanych tymi nazwami. Jako
przykłady przywołano obiekty warowne, między innymi z obszaru władztwa zakonu
krzyżackiego, w tym takie, które pozwalają w inny sposób spojrzeć na pozornie oczywiste
kwestie. Konsekwencje stosowania opisywanej nomenklatury w archeologii historycznej
i ochronie zabytków.


Słowa kluczowe


średniowiecze, nowożytność, gród, zamek, dwór, nazwy założeń obronnych w przekazach pisanych (castrum, curia, hus, Schloss, fortalicium i inne), archeologia historyczna, ochrona zabytków

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Baumgarten 1504 – Baumgarten C., Alhy habet sich an dy grosse legende der heiligen frawen sandt Hedwigis, Breslau 1504.

Codex diplomaticus – Codex diplomaticus Poloniae quo continentur privilegia regum Poloniae, magnorum ducum Lithuaniae, bullae pontificium (…), t. 2, wyd. L. Ryszczewski, A. Muczkowski, Varsoviae 1848–1853.

Das Grosse Ämterbuch – Das Grosse Ämterbuch des Deutschen Ordens, red. W. Ziesemer, Danzig 1921.

Długosz – Joannis Długosz senioris canonici cracoviensis Liber beneficiorum diocesis cracoviensis nunc primum, e codice autographo editus, t. 3, [w:] Opera omnia, t. 9, wyd. A. Przeździecki, Kraków 1864.

Gall Anonim – Galli Anonymi cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum, Monumenta Poloniae Historica, Series Nova, wyd. K. Maleczyński, t. 2, Kraków 1952.

Hartknoch 1679 – Hartknoch J. Ch., Selectae dissertationis historicae de variis rebus Prussicis. Opera et studio Christophori Hartknoch, 1679.

Kodeks dyplomatyczny – Kodeks dyplomatyczny Śląska. Zbiór dokumentów i listów dotyczących Śląska, t. 1, wyd. K. Maleczyński, Wrocław 1956.

Kronika – Kronika Wielkopolska, wyd. B. Kürbis, Warszawa 1970.

Kronika polska – Kronika Marcina Bielskiego, t. III (księga VI. wraz z kontynuacyą), wyd. K. J. Turowski, Sanok 1856.

LC – Die Leutschauer Chronik des Caspar Hain, wyd. F. Mally, Prag 1943.

MPH – Monumenta Poloniae historica, Pomniki dziejowe Polski, t. 5, Lwów 1888.

Bogdanowski J. 2002 Architektura obronna w krajobrazie Polski. Od Biskupina do Westerplatte,

Warszawa–Kraków.

Bogdanowski J., Holcer Z., Kornecki M. 1994 Architektura obronna. Słownik terminologiczny architektury, Warszawa.

Boguszewicz A. 1998 Przemiany w XIII-wiecznym śląskim budownictwie obronnym, [w:] Kultura

średniowiecznego Śląska i Czech. „Rewolucja“ XIII wieku, red. K. Wachowski, Wrocław, s. 97–111.

Dobrzański S. J. 1978 Castrum. Problematyka badawcza, [w:] Początki zamków w Polsce, red. M. Niemczyk, Prace Naukowe Instytut Historii Architektury, Sztuk i Techniki Politechniki Wrocławskiej, nr 12, Studia i Materiały, nr 5, Wrocław, s. 5–21.

Durdík T. 1978 Nástin vývoje českých hradù 12.–13. stoleti, Archaeologia historica, t. 3, s. 41–52.

Gazda D. 2013 Między grodem a zamkiem – wieloczłonowe obiekty warowne prusko-krzyżackie

na południe od Zalewu Wiślanego, [w:] Grodziska Warmii i Mazur 1. Stan wiedzy i perspektywy badawcze. Archaeologica Hereditas 2, red. Z. Kobyliński,

Warszawa–Zielona Góra, s. 125–134.

Guerquin B. 1984 Zamki w Polsce, Warszawa.

Jóźwiak S., Trupinda J. 2012 Krzyżackie zamki komturskie w Prusach. Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Toruń.

Jóźwiak W. 2005 Prokuratorstwo krzyżackie w Pieniu w ziemi chełmińskiej (1414–1422). Powstanie-funkcjonowanie-likwidacja, Zapiski Historyczne, t. 70, z. 2–3, s. 95–105.

Kajzer L. 1980 Studia nad świeckim budownictwem obronnym województwa łęczyckiego w XIII–XVII wieku, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Archaeologica 1,

Łódź.

Kajzer L. 1987 Czy tzw. gródki stożkowate były fundacjami „średniego rycerstwa”?, [w:] Średniowieczne siedziby rycerskie w ziemi chełmińskiej na tle podobnych

obiektów na ziemiach polskich, red. A. Kola, Toruń, s. 105–126.

Kajzer L. 1988 Archeologiczny rodowód dworu. Przemiany siedzib obronno-rezydencjonalnych Polski Centralnej w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych, Łódź.

Kajzer L. 1993 Grodziska średniowieczne i nowożytne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna, nr 36

(1989–1990), s. 33–43.

Kajzer L. 1996 Wstęp do archeologii historycznej w Polsce, Łódź.

Kajzer L. 2004 Zamki i dwory obronne w Polsce Centralnej, Warszawa.

Kajzer L. 2010 Dwory w Polsce od średniowiecza do współczesności, Warszawa.

Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J. 2003 Leksykon zamków w Polsce, Warszawa.

Kola A. 1991 Grody ziemi chełmińskiej w późnym średniowieczu, Toruń.

Kołodziejski S. 1994 Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskiego, Kraków.

Kowalczyk E. 1992 „Nazwy obronne” Słup, Samborza i Zawada a zagadnienie obrony stałej ziem polskich w średniowieczu, Warszawa.

Leciejewicz L. 1978 Gród i podgrodzie u Słowian zachodnich – problemy funkcji i rozwiązań przestrzennych, [w:] Początki zamków w Polsce, red. M. Niemczyk, Prace Naukowe Instytut Historii Architektury, Sztuk i Techniki Politechniki Wrocławskiej, nr 12, Studia i Materiały, nr 5, Wrocław, s. 51–57.

Marciniak-Kajzer A. 2011 Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny, Łódź.

Marciniak-Kajzer A. 2013 Czego relikty skrywają średniowieczne „grodziska”. Refleksje po badaniach

nie tylko w województwie warmińsko-mazurskim, [w:] Grodziska Warmii i Mazur 1. Stan wiedzy i perspektywy badawcze, Archaeologica Hereditas 2, red. Z. Kobyliński, Warszawa–Zielona Góra, s. 31–44.

Marciniak-Kajzer A. 2016 Archaeology on Medieval Knights’ Manor Houses in Poland, Kraków–Łódź.

Marschall P. 2007 The Motte in Great Britain: a summary, [w:] Motte – Turmhügelburg – Hausberg.

Zum europäischen Forschungsstand eines mittelalterlichen Burgentypus, Beiträge zur Mittelalterarchäologie in Österreich, t. 23, s. 21–27.

Nowakowski D. 2008 Siedziby książęce i rycerskie księstwa głogowskiego w średniowieczu, Wrocław.

Nowakowski D. 2017 Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne, Wrocław.

Ordericus V. 1969 Historia Ecclesiastica, Oxford.

Pietrzak J. 2003 Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej. Studium z dziejów państwowych siedzib obronnych na przełomie średniowiecza i nowożytności, Łódź.

Poliński D. 2005 Gród czy zamek? Z badań nad najwcześniejszymi krzyżackimi obiektami obronnymi w ziemi chełmińskiej, Archaeologia Historica Polona, t. 15/1, s. 181–196.

Poliński D. 2013 Pień. Siedziba krzyżackich prokuratorów w ziemi chełmińskiej, Toruń.

Poliński D. 2016a Problematyka adaptacji i transformacji na przykładzie krzyżackich grodów z terenu Prus i Inflant, Archaeologia Historica Polona, t. 24, s. 261–283.

Poliński D. 2016b Castrum Starkenberg w świetle najnowszych badań nad krzyżackimi obiektami obronnymi, [w:] Życie społeczno-kulturalne w państwie zakonu krzyżackiego (XIII–XVI w.), red. J. Gancewski, K. Lisowska, S. Skiendziul, J. E. Śliczyńska, Olsztyn, s. 7–24.

Rozpędowski J. 1978 Gród a zamek – problem genezy i typologii, [w:] Początki zamków w Polsce, red. M. Niemczyk, Prace Naukowe Instytut Historii Architektury, Sztuk i Techniki Politechniki Wrocławskiej, nr 12, Studia i Materiały, nr 5, Wrocław, s. 91–96.

Słownik terminologiczny 1976 Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. S. Kozakiewicz, Warszawa.

Uhtenwoldt H. 1938 Die Burgverfassung in der Vorgeschichte und Geschichte Schlesiens, Breslau.






Partnerzy platformy czasopism