Zdobnictwo przedmiotów drewnianych z Żółtego na Pomorzu Zachodnim jako przykład tzw. pomorskiej szkoły ornamentyki skandynawsko-insularnej

Wojciech Chudziak, Ryszard Kaźmierczak

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/AHP.2013.001

Abstrakt


Sztuka zdobnicza wczesnego średniowiecza, utrwalona na przedmiotach znajdowanych na obszarze Słowiańszczyzny Zachodniej, stanowi bezcenne źródło poznania wielu zagadnień dotyczących kultury ówczesnych społeczności i ich wzajemnych powiązań. Uwzględniając znaczne podobieństwa w ornamentyce występującej na kamiennych zabytkach z wyspy Man, jak i przedmiotach występujących na Pomorzu, w Wielkopolsce i Śląsku mało prawdopodobne jest, aby omawiany fenomen kulturowy zaistniał na skutek zupełnie niezależnego, konwergentnego rozwoju sztuki zdobniczej na obszarze ziem polskich i wysp brytyjskich. Występowanie całego kompleksu podobnych motywów ornamentacyjnych wskazuje raczej na wspólne źródło jej inspiracji. Problem ten uwidocznił się na szerszą skalę po odkryciach dokonanych w ostatnich latach na wyspie Jeziora Zarańskiego, w miejscowości Żółte. Na szczególną uwagę zasługuje, unikatowy w skali Słowiańszczyzny, zespół 25 drewnianych łyżek oraz kilka innych przedmiotów, na których przeważają rozmaite warianty splotów sznurowych, a ponadto motywy trójkątne mieszczące się w kanonie tzw. ornamentyki pierścieniowo-łańcuchowej, najpełniej wyrażonej na krzyżach z Gosforth oraz Kirk Michael. Cechą charakterystyczną zdobnictwa drewnianych łyżek z Żółtego jest przede wszystkim, występujący zwykle jako element plecionki wstęgowej, motyw węzła stwierdzony na dziewięciu egzemplarzach. Zdaniem Marka Redknapa jest to jeden z dwóch głównych, obok motywu pierścieniowo-łańcuchowego, elementów stylu ring-chain rozpowszechnionego na wyspach brytyjskich w ostatniej ćwierci IX i w X wieku. Na podstawie wyników datowania dendrochronologicznego można przypuszczać, że przedmioty z Żółtego dostały się do wody około połowy XI wieku, czyli już po zniszczeniu Wolina przez króla duńskiego Magnusa. Oddzielnym problem jest zagadnienie ich produkcji. Ornamentyka łańcuchowo-pierścieniowa występująca na Pomorzu Zachodnim, łączona jest z działającym w Wolinie w 4. ćwierci X lub 1. ćwierci XI wieku warsztatem skandynawskim inspirowanym sztuką West Viking. Niewykluczone zatem, że część przedmiotów zdobionych w tej stylistyce, odkrytych na wyspie Jeziora Zarańskiego, wykonano dużo wcześniej w ośrodku wczesnomiejskim nad Dziwną. Ze względu na masowość ich występowania i stosunkowo jednorodne zdobnictwo bardziej prawdopodobne jest jednak lokalne wykonawstwo pod wpływem stylu dekoracyjnego wykształconego w Wolinie. Udział w tym mogli mieć również rzemieślnicy-artyści pochodzący z samego Wolina, osiadli tu na stałe lub czasowo odwiedzający to wielofunkcyjne centrum osadnicze, stanowiące w tej części Pomorza ważne miejsce wymiany interregionalnej.

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Abramowicz A. 1954 Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich XI–XIII w., Polska Sztuka Ludowa, t. 8, nr 6, s. 323–353.

Abramowicz A. 1962 Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, Łódź.

Barnycz-Gupieniec R. 1959 Naczynia drewniane z Gdańska w X–XIII wieku, Acta Archaeologica Universitatis Lodziensis, nr 8, Łódź.

Bastek J. 2007 Motyw plecionki geometrycznej w sztuce zdobniczej z terenu ziem polskich we wczesnym średniowieczu, maszynopis pracy magisterskiej w Instytucie Archeologii UMK, Toruń.

Chudziak W. 2007 Wczesnośredniowieczne odważniki z Żółtego na Pomorzu Środkowym – próba interpretacji kontekstu kulturowego znaleziska, Archaeologia Historica Polona, t. 17, s. 377–395.

Chudziak W. 2010 Wyspa w Żółtym na Jeziorze Zarańskim – na pograniczu rzeczywistości i transcedencji, [w:] Studia nad dawną Polską, t. 2, red. T. Sawicki, Gniezno, s. 47–70.

Chudziak W., Kaźmierczak R., Niegowski J. 2007 Próba reinterpretacji zabudowy wyspy w Parsęcku na Pomorzu Środkowym, Przegląd Archeologiczny, t. 55, s. 145–170.

Chudziak W., Kaźmierczak R., Niegowski J. 2008 Z badań nad wczesnośredniowiecznym zespołem osadniczym w Żółtem, gm. Drawsko Pomorskie (lata 2004–2005), [w:] XV Sesja Pomorzoznawcza, red. G. Nawrolska, Elbląg, s. 231–247.

Chudziak W., Kaźmierczak R., Niegowski J. 2009 Z badań nad wczesnośredniowiecznym zespołem osadniczym w Żółtem, gm. Drawsko Pomorskie (lata 2006–2007), [w:] XVI Sesja Pomorzoznawcza, Szczecin 22–24 listopada 2007 r., cz. 1: Od epoki kamienia do okresu wczesnośredniowiecznego, red. A. Janowski, K. Kowalski, S. Słowiński, Acta Archaeologica Pomoranica, t. 3, Szczecin, s. 367–382.

Duczko W. 2000 Obecność skandynawska na Pomorzu i słowiańska w Skandynawii we wczesnym średniowieczu, [w:] Salsa Cholbergensis. Kołobrzeg w średniowieczu, red. L. Leciejewicz, M. Rębkowski, Kołobrzeg, s. 23–44.

Duczko W. 2004 Viking Rus. Studies on the Presence of Scandinavians in Eastern Europe, Boston.

Foote P. G., Wilson D. M. 1975 Wikingowie, Warszawa.

Grupa M. 2000 Sprzęt i wyposażenie gospodarstwa domowego, [w:] Wczesnośredniowieczne mosty przy Ostrowie Lednickim, t. 1: Mosty traktu gnieźnieńskiego, red. Z. Kurnatowska, Lednica, s. 139–162.

Hucke K. 1938 Das Ringkettenmuster auf Holz- Und Knochengeräten der frühgeschichtlichen Zeit in Ostdeutschland, Altschlesien, t. 8, s. 133–138.

Jankuhn H. 1943 Die Ausgrabungen in Haithabu, Berlin.

Kermode P. M. 1907 Manx crosses or the inscribed and sculptured monuments of the isle of Man from about the end of the fifth to the beginning of the thirteenth century, London.

Kiersnowscy T. R. 1959 Wczesnośredniowieczne skarby srebrne z Pomorza. Materiały, Warszawa.

Kòčka-Krenz H. 1983 Złotnictwo skandynawskie IX–XI wieku, Poznań.

Kowalska A. B. 2011 Scandinavian Elements in the Culture of the Early Medieval Szczecin (8th–12th Century), [w:] Der Wandel um 1000: Beiträge der Sektion zur slawischen Frühgeschichte der 18. Jahrestagung des Mittel- und Ostdeutschen Verbandes für Altertumsforschung in Greifswald, 23. bis 27. März 2009, red. F. Biermann, T. Kersting, A. Klammt, Langenweissbach, s. 97–110.

Kurnatowska Z., Tuszyński M. 2003 Wyroby rogownicze z wczesnopiastowskiego grodziska w Grzybowie pod Wrześnią, [w:] Res et fontes. Księga jubileuszowa dr. Eugeniusza Cnotliwego, red. T. Galiński, E. Wilgocki, Szczecin, s. 257–263.

Krąpiec M. 2010 Sprawozdanie z wyników analizy dendrochronologicznej i radiowęglowej drewna z wyspy w Żółtym na Pomorzu Zachodnim, maszynopis w Instytucie Archeologii UMK, Kraków.

Łosiński W., Rogosz R. 1986 Próba periodyzacji ceramiki wczesnośredniowiecznej ze Szczecina, [w:] Problemy chronologii ceramiki wczesnośredniowiecznej na Pomorzu Zachodnim, red. J. Gromnicki, Warszawa, s. 51–61.

Morawiec J. 2007 Wolin w średniowiecznej tradycji skandynawskiej, Katowice.

Norska-Gulkowa M. 1956 Sztuka wczesnośredniowiecznego Opola, Kwartalnik Opolski, z. 3, s. 48–62.

Olczak J., Siuchniński K. 1966 Źródła archeologiczne do studiów nad wczesnośredniowiecznym osadnictwem grodowym na terenie woj. koszalińskiego, t. 1, Poznań.

Ostrowska E. 1961 Wykopaliska na Wyspie Ostrów Tumski we Wrocławiu w 1959 roku, Sprawozdania Archeologiczne, t. 13, s. 183–200.

Rajewski Z. A. 1948 Sierpy składane z okresu wczesnodziejowego, Slavia Antiqua, t. 1, s. 551–559.

Redknap M. 2000 Vikings in Wales. An Archaeological Quest, Cardiff.

Redknap M., Lane A. 1994 The Early Medieval crannog at Llangorse, Powys: an interim statement on the 1989–1993 seasons, The International Journal of Nautical Archaeology, t. 23, Issue 3, s. 189–202.

Słowiński S. 2004 Wpływy skandynawskie w dekoracji drewnianych przedmiotów codziennego użytku ze szczecińskiego podzamcza, [w:] Terra Transoderana. Sztuka Pomorza Nadodrzańskiego i dawnej Nowej Marchii w średniowieczu, red. M. Glińska, K. Kroman, R. Makała, Szczecin, s. 173–188.

Stanisławski B. 2007 Sztuka wikińska z Wolina, [w:] Średniowiecze polskie i powszechne, t. 4, red. B. Czwojdrak, J. Sperka, Katowice, s. 28–50.

Wilke G. 1988 Studia nad nawodnymi formami osiedli mieszkalnych w kulturach pradziejowych i średniowiecznych Europy, Toruń.

Wilson D., Klindt-Jensen O. 1965 Viking art, London.

Żak J. 1963 „Importy” skandynawskie na ziemiach zachodniosłowiańskich od IX do XI wieku. Część katalogowa, Poznań.






Partnerzy platformy czasopism