O duchu XVI i XVII-wiecznych koncepcji utopijnych - Zieliński, Lech; Wrzeszcz, Julia; Kondylis, Panaiotis (Ruch Filozoficzny, 2025)
Przedmiotem tekstu Zur geistigen Struktur der utopischen Konstruktionen des 16. und 17. Jahrhunderts autorstwa Panajotisa Kondylisa jest analiza intelektualnych oraz historycznych podstaw myśli utopijnej w XVI i XVII wieku. We wprowadzeniu autor podkreśla, że rozwój krytyki utopii był opóźniony w stosunku do krytyki ideologii, zwłaszcza w obrębie dyskursu marksistowskiego. Kondylis omawia, w jaki sposób marksizm odrzucał wcześniejsze wizje utopijne jako nierealistyczne i idealistyczne, zarzucając im brak uwzględnienia historycznych realiów społecznych. Celem artykułu jest dogłębna analiza logicznej formy i historycznej funkcji utopijnych konstrukcji. Autor porównuje poglądy istotnych przedstawicieli myśli utopijnej z ich adwersarzami, określając pierwszych mianem „optymistów”, drugich zaś „pesymistów”. Wskazuje zarówno cechy wspólne dla tych przeciwstawnych stanowisk, jak i różnice między nimi w obszarach takich jak antropologia, stan naturalny, wizje przeszłości i przyszłości czy koncepcje wychowania. Kondylis krytykuje również teorie państwa i społeczeństwa, które ignorują aspekty antropologiczne, argumentując, że właśnie one mogą dostarczyć kluczowych narzędzi do ich głębszego zrozumienia. W kolejnych częściach autor bada czynniki zakłócające harmonię utopii oraz analizuje proponowane przez utopistów sposoby ich przezwyciężenia. Szczególną uwagę poświęca relacji między jednostką a społeczeństwem w myśli utopijnej. Kondylis przedstawia także dwa zasadnicze podejścia do utopii: jedno zakorzenione w tradycji religijnej, drugie o charakterze świeckim, które w swojej legitymizacji odwołuje się do nauki. Obie te postawy, mimo że antagonistyczne, zdaniem autora wzajemnie się uzupełniają. W ostatniej części Kondylis krytycznie analizuje nowożytnych utopistów, koncentrując się na podporządkowaniu ich wizji rozumowi i racjonalizmowi. Zwraca uwagę na próby filozofów zmierzające do integracji utopii z rzeczywistością, które, jego zdaniem, prowadzą do zubożenia jej pierwotnej ideowej i konceptualnej głębi. Podsumowując, tekst Kondylisa stanowi wszechstronną analizę filozoficznych podstaw myśli utopijnej, ukazując złożoność i wewnętrzne sprzeczności, które towarzyszą ludzkim dążeniom do kreowania idealnych społeczeństw.