Czeskie i morawskie wzorce architektoniczne na terenie ziem polskich we wczesnym średniowieczu. Fakty i mity - Różański, Artur (Archaeologia Historica Polona, 2014)
Od początku XX wieku wśród archeologów, historyków i historyków sztuki głęboko zakorzenione jest przekonanie o nierozerwalnych związkach łączących najstarsze polskie budowle przedromańskie i romańskie z architekturą czeską i morawską. Wskazując na szereg oczywistych, zdawałoby się analogii, a także posiłkując się zachowanymi źródłami pisanymi południowe inspiracje polskich budowniczych epoki wczesnego średniowiecza uznaje się za pewnik. Jednakże ponowna, nawet fragmentaryczna analiza dostępnych dziś budowli i reliktów nakazuje wątpić w bezsprzeczne istnienie zależności między omawianymi zabytkami, przynajmniej w zakresie architektury centralnej. Przywołując między innymi przykłady kościołów we Wrocławiu, Niemczy czy Gromniku oraz świeckiej architektury monumentalnej (lub raczej jej pozostałości) chciałbym zasygnalizować potrzebę ponownego rozpatrzenia problemu zależności formalnych łączących wymienione obiekty, a w konsekwencji także architekturę przemyślidzką i piastowską doby wczesnego średniowiecza. Celem artykułu nie jest przedstawienie nowej koncepcji dotyczącej proweniencji najstarszych polskich obiektów murowanych, lecz poddanie krytyce i ponownej refleksji dotychczasowych ustaleń, które nie zawsze oparte były na niepodważalnych argumentach źródłowych. Z pewnością zagadnienie to wymaga dalszych badań, dla których powyższy tekst może stanowić jedynie punkt wyjścia.