Podatki i opłaty pobierane od piwowarów krakowskich w XVI i pierwszej połowie XVII wieku. Reforma czopowego z czasów panowania Stefana Batorego i jej wpływ na piwowarstwo krakowskie

Sławomir Dryja

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/RDSG.2017.03

Abstrakt


W artykule omówiono problematykę danin finansowych ponoszonych przez piwowarów krakowskich na rzecz skarbu królewskiego i miasta w XVI i pierwszej połowie XVII w. W szczególności wskazano na rolę czopowego, który to podatek – w odróżnieniu od danin na rzecz miasta – nie był świadczeniem stałym i charakteryzował się zmienną wysokością. Wskazano na reformę podatku czopowego przeprowadzoną w 1578 r. przez Stefana Batorego i jej negatywne konsekwencje dla skarbowości miejskiej i samych piwowarów. Zwrócono uwagę, że podwyższenie zobowiązań finansowych nie wywołało kryzysu piwowarstwa krakowskiego, ale spełniło rolę katalizatora, przyspieszając upadek wielu zakładów, powiązany z ogólnym spadkiem produkcji. Kryzys piwowarstwa krakowskiego wyprzedził bowiem analogiczne zjawiska, obserwowane w piwowarstwie europejskim, a także gospodarczy kryzys w Rzeczypospolitej.

 

Taxes and fees levied on Cracow brewers in the sixteenth and first half of the seventeenth century. The czopowe tax reform under King Stefan Batory and its impact on Cracow brewing

The article focuses on the question of financial levies paid by brewers in Cracow to the royal and municipal treasuries in the sixteenth and first half of the seventeenth century. Special attention is paid to the role played by the tax called czopowe, which – unlike obligations paid to the city – had no permanent character and differed in value. A reform of czopowe tax introduced in 1578 by King Stefan Batory is analysed together with its adverse impact both on the municipal treasury and brewers. Attention is paid to the fact that although a tax raise as such did not cause a crisis of brewing in Cracow, it played the part of catalyst and accelerated the crash of many breweries, related to a general decrease in production. The crisis of Cracow beermaking foreshadowed analogous phenomena observed in European brewing, and an economic crisis of the whole Commonwealth.


Słowa kluczowe


piwowarstwo; XVI–XVII w.; Kraków; „złoty wiek” piwa; czopowe; normalizacja produkcji piwowarskiej; miary piwne; brewing; sixteenth–seventeenth centuries; Cracow; golden age of beer; czopowe tax; normalisation of beermaking; beer measures

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Bamfoth Ch., Grape vs. Grain. A Historical, Technological and Social Comparison of Wine and Beer, Cambridge 2008.

Bobrzyński M., Prawo propinacyi w dawnej Polsce, Kraków 1888.

Boroda K., Geografia gospodarcza Królestwa Polskiego w XVI wieku, Białystok 2016.

Bostel F., Taryfa cen dla województwa krakowskiego z r. 1565, Kraków 1891 (Archiwum Komisji Historycznej PAU, 6).

Dryja S., Technologia produkcji słodowniczej i piwowarskiej w średniowieczu i na początku ery nowożytnej w Krakowie, „Archaeologia Historica Polona” 18, 2009, s. 185–208.

Dryja S., Krakowskie miary piwowarskie w XVI wieku, KHKM, t. 59, 2011, nr 1, s. 3–25.

Dryja S., Kobieta w krakowskim przemyśle słodowniczo-piwowarskim doby wczesnonowożytnej w świetle testamentów i dokumentów podatkowych, „Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego” 4, 2012, s. 96–116.

Dryja S., Sławiński S., Krakowskie słodownie przełomu wieku XVI i XVII, Kraków 2010 (Biblioteka Krakowska, 155).

Kruz T., Znani i nieznani piotrkowscy piwowarowie z 1552 roku w świetle zasobów Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie (przyczynek), w: Studia z dziejów piotrkowskiego browarnictwa od XVI do XX wieku, red. T. Kruz, A. Piasta, K. Wiączek, Piotrków Trybunalski 2012, s. 25–29.

Księgi podskarbińskie z czasów Stefana Batorego 1576–1586, w dwóch częściach, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1881 (Źródła Dziejowe, 9).

Kula W., Miary i ludzie, wyd. 2, Warszawa 2004.

Kutrzeba S., Piwo w średniowiecznym Krakowie, „Rocznik Krakowski” 1, 1898, s. 36–52.

Kutrzeba S., Finanse Krakowa w wiekach średnich, w: tenże, Finanse i handel średniowiecznego Krakowa, Kraków 2009 (reprint).

Lenczowski F., Materiały do dziejów miasta Żywca od XV do XVIII wieku, Kraków 1957.

Ligęza E., Wodociągi dawnego Krakowa, do połowy XVII wieku, Kraków 1971. Niemcewicz J.U., Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1882.

Pelc J., Ceny w Krakowie w latach 1369–1600, Lwów 1935.

Prawa, przywileje i statuty miasta Krakowa (1507–1795), t. 1, z. 2, wyd. F. Piekosiński, Kraków 1885; t. 2, z. 2, red. F. Piekosiński, Kraków 1892.

Rejestry gospód w Krakowie, wyd. K. Follprecht, Kraków 2005.

Sowina U., Woda i ludzie w mieście późnośredniowiecznym. Ziemie polskie z Europą w tle, Warszawa 2009.

Ulanowski B., Kilka zabytków ustawodawstwa królewskiego i wojewódzkiego w przedmiocie handlu i ustanawiania cen, Kraków 1892 (Archiwum Komisji Prawniczej, 1).

Unger R., Technical Change in the Brewing Industry in Germany, the Low Countries, and England in the Late Middle Ages, „The Journal of European Economic History” 21, 1992, s. 281–313.

Unger R., Beer in the Middle Ages and the Renaissance, Philadelphia 2004.

Unwin P., Tim P., Wine and the Vine. An Historical Geography of Viniculture and the Wine Trade, London–New York 1991.

Volumina legum. Prawa, konstytucye y przywileie Królestwa Polskiego, Wielkiego Xięstwa Litewskiego y wszystkich prowincyi należących na walnych seymiech koronnych od seymu wiślickiego roku pańskiego 1347 aż do ostatniego seymu uchwalone. Volumen secundum. An Anno 1550 Ad Annum 1609, Warszawa 1773.

Wyrozumski J., Kraków do schyłku wieków średnich, Kraków 1992 (Dzieje Krakowa, 1).


Refbacks

  • There are currently no refbacks.

Partnerzy platformy czasopism