Ocena niepełnosprawności – konceptualizacje i próby pomiaru

Stanisława Byra

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/PBE.2018.010

Abstrakt


Celem artykułu jest prezentacja dotychczasowych sposobów definiowania i pomiaru oceny niepełnosprawności, wraz ze wskazaniem złożonej natury samego zjawiska. Konceptualizacje oceny niepełnosprawności przeanalizowano w kontekście najbardziej popularnych podejść teoretycznych, wykorzystywanych do wyjaśnienia przystosowania do życia z nabytą niepełnosprawnością ruchową. Strukturalne i funkcjonalne aspekty oceny niepełnosprawności ukazano w powiązaniu z radzeniem i efektami adaptacyjnymi, identyfikowanymi wśród osób z uszkodzeniami narządu ruchu. Przedstawiono narzędzia badawcze wykorzystywane do pomiaru oceny niepełnosprawności, wraz z ich ograniczeniami. Rozbudowano przy tym charakterystykę narzędzia, najbardziej adekwatnego do pomiaru oceny niepełnosprawności wśród osób z uszkodzeniem narządu ruchu – ADAPSS R. E. Dean i P. Kennedy’ego, adaptowanego na grunt polski. Zaprezentowane treści pozwalają wnioskować o złożonym i niejednoznacznym rozumieniu oceny niepełnosprawności oraz zróżnicowanych sposobach jej pomiaru. Polska wersja Appraisal of DisAbility Primary and Secondary Scale (ADAPSS) zawiera zadowalające wskaźniki psychometryczne, czyniąc to narzędzie użytecznym do pomiaru oceny niepełnosprawności wśród osób z uszkodzeniem rdzenia kręgowego.


Słowa kluczowe


ocena niepełnosprawności; stres związany z niepełnosprawnością; pomiar oceny niepełnosprawności; niepełnosprawność ruchowa

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Berchtold, R. (2014). Die Übersetzung and Validierung des ADAPSS-Fragebogens in Deutsche. Wie betroffene Personen ihre Quersschnittähmung einschätzen. Zürich: Zürcher Hochschule für Angewandte Wissenschaften.

Boekamp, J. R., Overholser, J. C., & Schubert, D. S. P. (1996). Depression following a spinal cord injury. International Journal of Psychiatry in Medicine, 26(3), 329–349. DOI: 10.2190/CMU6-24AH-E4JG-8KBN.

Bonanno, G. A., Kennedy, P., Galatzer-Levy, I. R., & Lude, P. (2012). Trajectories of resilience, depression, and anxiety following spinal cord injury. Rehabilitation Psychology, 57(3), 236–247. DOI: 10.1037/a0029256.

Bulman, R. J., & Wortman, C. B. (1977). Attribution of blame and coping in the “real world”: severe accident victims react to their lot. Journal of Personality & Social Psychology, 35(5), 351–363.

Byra, S. (2012). Przystosowanie do życia z niepełnosprawnością ruchową i chorobą przewlekłą. Struktura i uwarunkowania. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Byra, S. (2014). Nadzieja podstawowa i percepcja własnej niepełnosprawności a radzenie sobie osób z urazem rdzenia kręgowego, Hygeia Public Health, nr 49(4), s. 825–832.

Byra, S. (2017). Appraisal of DisAbility: Primary and Secondary Scale. R. E. Dean. P. Kennedy.

Przegląd Badań Edukacyjnych, nr 25a.

Chevalier, Z., Kennedy, P., & Sherlock, O. (2009). Spinal cord injury, coping and psychological adjustment: a literature review. Spinal Cord, 47(11), 778-782. DOI: 10.1038/sc.2009.60.

Colman, A. M. (2009). Słownik psychologii. Warszawa: PWN.

Craig, A., Tran, Y., Middleton, J. (2017), Theory of adjustment following severe neurological injury: evidence supporting the spinal cord injury adjustment model, W: A. Costa, E. Villalba (red.), Horizons in neuroscience research (s. 117–140). New York: Nova Science Publishers.

Dean, R. E., Kennedy, P. (2009). Measuring appraisals following acquired spinal cord injury: a preliminary psychometric analysis of the appraisal of disability. Rehabilitation Psychology, 54(2), 222–231. DOI: 10.1037/a0015581.

Ferguson, E., Matthews, G., Cox, T. (1999). The Appraisal of Life Events (ALE) Scale: Reliability and validity. British Journal of Health Psychology, 4(2), 97–116. DOI: 10.1348/135910799168506.

Furlong, M., Connor, J. P. (2007). The measurement of disability-related stress in wheelchair users. Archives of Physical Medicine Rehabilitation, 88(10), 1260–1267. DOI: 10.1016/j.apmr.2007.06.763.

Galvin, L. R., Godfrey, H. P. D. (2001). The impact of coping on emotional adjustment to spinal cord injury (SCI): Review of the literature and application of a stress appraisal and coping formulation. Spinal Cord, 39(12), 615–627. DOI: 10.1038/sj.sc.3101221.

Geyh, S., Kunz, S., Muller, R., Peter, C. (2016). Describing functioning and health after spinal cord injury in the light of psychological-personal factors. Journal of Rehabilitation Medicine, 48(2), 219–234. DOI: 10.2340/16501977-2027.

Groomes, D. A., Leahy, M. J. (2002). The relationships among the stress appraisal process, coping disposition, and level of acceptance of disability. Rehabilitation Counseling Bulletin, 46(1), 15–24.

Heszen, I. (2015). Psychologia stresu. Korzystne i niekorzystne skutki stresu życiowego. Warszawa: PWN.

Iezzoni, L., McCarthy, E. P., Davis, R. B., Siebens, H. (2000). Mobility problems and perceptions of disability by self-respondents and proxy respondents. Medical Care, 38(10), 1051–1057.

Kaiser, S., Kennedy, P. (2011). An exploration of cognitive appraisals following spinal cord injury. Psychology, Health & Medicine, 16(6), 708–718. DOI: 10.1080/13548506.2011.564190.

Kennedy, P. (2008a), Coping effectively with spinal cord injuries, W: A. Craig, Y. Tran (red.), Psychological dynamics associated with spinal cord injury rehabilitation: New directions and best evidence (s. 55–70). New York: Nova Science Publishers.

Kennedy, P. (2008b). Coping effectively with spinal cord injuries: A group program – Therapist guide and workbook. Oxford, England: Oxford University Press.

Kennedy, P., Duff, J., Evans, M., Beedie, A. (2003). Coping effectiveness training reduces depression and anxiety following traumatic spinal cord injuries. British Journal of Clinical Psychology, 42(1), 41–52. DOI: 10.1348/014466503762842002.

Kennedy, P., Evans, M., Sandhu, N. (2009). Psychological adjustment to spinal cord injury: The contribution of coping, hope and cognitive appraisals. Psychology, Health & Medicine, 14(1), 17–33. DOI: 10.1080/13548500802001801.

Kennedy, P., Kilvert, A., Hasson, L. (2016). A 21-year longitudinal analysis of impact, coping, and appraisals following spinal cord injury. Rehabilitation Psychology, 61(1), 92–101. DOI: 10.1037/rep0000066.

Kennedy, P., Lude, P., Elfström, M. L., Smithson, E. (2010). Cognitive appraisals, coping and quality of life outcomes: a multi-centre study of spinal cord injury rehabilitation. Spinal Cord, 48(8), 762–769. DOI: 10.1038/sc.2010.20.

Kennedy, P., Lude, P., Elfström, M. L., Smithson, E. (2011). Psychological contributions to functional independence: a longitudinal investigation of spinal cord injury rehabilitation. Archives of Physical Medicine Rehabilitation, 92(4), 597–602. DOI: 10.1016/j.apmr.2010.11.016.

Kennedy, P., Lude, P., Taylor, N. (2006). Quality of life, social participation, appraisals and coping post spinal cord injury: a review of four community samples. Spinal Cord, 44(2), 95–105. DOI: 10.1038/sj.sc.3101787.

Kennedy, P., Smithson, E., McClelland, M., Short, D., Royle, J., Wilson, C. (2010). Life satisfaction, appraisals and functional outcomes in spinal cord-injured people living in the community. Spinal Cord, 48(2), 144–148. DOI: 10.1038/sc.2009.90.

Kirenko, J. (2007). Indywidualna i społeczna percepcja niepełnosprawności. Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Kirenko, J. (1991). Psychospołeczne przystosowanie osób z paraplegią. Lublin: Wydawnictwo

UMCS.

Lazarus, R. S., Folkman, S. (1984). Stress, appraisal and coping. New York: Springer.

Martz, E., Livneh, H. (red.) (2007). Coping with chronic illness and disability. Theoretical, empirical and clinical aspects. New York: Springer Publishers.

van Leeuwen, C. M. C., Kraaijeveld, S., Lindeman, E., Post, M. W. M. (2012). Associations between psychological factors and quality of life ratings in persons with spinal cord injury: a systematic review. Spinal Cord, 50(3), 174–187. DOI: 10.1038/sc.2011.120.

McColl, M. A., Charlifue, S., Glass, C., Lawson, N., Savic, G. (2004). Aging, gender, and spinal cord injury. American Journal of Physical Medicine and Rehabilitation, 85(3), 363–367.

Middleton, J., Craig, A. (2008), Psychological challenges in treating persons with spinal cord injury, W: A. Craig, Y. Tran (red.), Psychological dynamics associated with spinal cord injury rehabilitation: New directions and best evidence (s. 3–53). New York: Nova Science Publishers.

Mignogna, J., Christie, A. J., Holmes, S. A., Ames, H. (2015). Measuring disability-associated appraisals for veterans with spinal cord injury. Rehabilitation Psychology, 60(1), 99–104. DOI: 10.1037/rep0000022.

Molsen, S. (2015). Danish norms for appraisal of disability: primary and secondary scale (ADAPSS) in the spinal cord injured. Paper presented at the 6th Annual Meeting of the European Spinal Association, Vienna, Austria, Mai 7.

Morris, J. (2011). Results of the Appraisal of Disability: Primary and Secondary Scale (ADAPSS) in a non-disabled population. Paper presented at the Fourth Annual Meeting of the European Spinal Association, Barcelona, Spain, May 4.

Morris, J., Swier-Vosnos, A., Dusold, J., Woodworth, C. (2013). Comparison of able-bodied and spinal cord injured individuals’ appraisals of disability. Spinal Cord, 51(4), 338–340. DOI: 10.1038/sc.2012.169.

Oaksford, K., Frude, N., Cuddihy, R. (2005). Positive coping and stress-related psychological growth following lower limb amputation. Rehabilitation Psychology, 50(3), 266–277. DOI: org/10.1037/0090-5550.50.3.266.

Peter, C., Müller, R., Cieza, A., Post, M. W. M., van Leeuwen, C. M., Werner, C. S., Geyh, S. (2014). Modeling life satisfaction in spinal cord injury: the role of psychological resources. Quality Life Research, 23(10), 2693–2705. DOI: 10.1007/s11136-014-0721-9.

Peter, C., Müller, R., Post, M. W. M., van Leeuwen, C. M. C., Werner, C. S., Geyh, S. (2015). Depression in spinal cord injury: assessing the role of psychological resources. Rehabilitation Psychology, 60(1), 67–80. DOI: 10.1037/rep0000021.

Reidy, K., Caplan, B. (1994). Causal factors in spinal cord injury: patients’ evolving perceptions and association with depression. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 75(8), 837–842.

Rhode, P. C., Froehlich-Grobe, K., Hockemeyer, J. R., Carlson, J. A., & Lee, J. (2012). Assesssing stress in disability: developing and piloting the Disability Related Stress Scale, Disability & Health Journal, 5(3), 168–176. DOI: 10.1016/j.dhjo.2012.03.002.

deRoon-Cassini, T. A., de St. Aubin, E., Valvano, A. K., Hastings, J., Horn, P. (2009). Psychological well-being after spinal cord injury: perception of loss and meaning making. Rehabilitation Psychology, 54(3), 306–314. DOI: 10.1037/a0016545.

Schultz, R., Decker, S. (1985). Long-term adjustment to physical disability: the role of social support, perceived control, and self blame. Journal of Personality and Social Psychology, 48(5), 1162–1172.

Wollaars, M. M., Post, M. W., van Asbeck, F. W., Brand, N. (2007). Spinal cord injury pain: the influence of psychologic factors and impact on quality of life. The Clinical Journal of Pain, 23(5), 383–391. DOI: 10.1097/AJP.0b013e31804463e5.








ISSN 1895-4308 (print)
ISSN 2392-1544 (online)

Partnerzy platformy czasopism