Chłop-niewolnik? Pańszczyzna w perspektywie antropologii historii

Michał Rauszer

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/lud101.2017.02

Abstrakt


W artykule analizuję miejsce chłopów w strukturze społecznej gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej na terenie Polski. Celem jest pokazanie struktury ekonomicznego wyzysku pracy chłopów w kontekście praktyk hegemonicznych szlachty. Choć gospodarka folwarczno-pańszczyźniana różniła się zdecydowanie od niewolnictwa w Nowym Świecie, to możemy w obu systemach znaleźć pewne podobieństwa. Sytuacja chłopów w ustroju folwarcznym opierała się na formalnym podporządkowaniu władzy szlachty, jednak ze względu na podobne pochodzenie etniczne obu grup szlachta, by utrzymać system, stworzyła ideologię odmiennego, sarmackiego pochodzenia. Ideologia ta posłużyła jako narzędzie do wytworzenia między szlachtą i chłopami różnicy, która miała strukturę rasowej (zachowując oczywiście świadomość chronologii). Ta „rasowa” różnica służyła jako hegemoniczne uzasadnienie pracy niewolnej chłopów. W swoim artykule
chciałbym pokazać zarówno społeczno-polityczne mechanizmy prowadzące do wyzysku, jak i to, na czym opierało się hegemoniczne uzasadnienie takich stosunków.

Słowa kluczowe


chłopi; niewolnictwo; praca niewolna; pańszczyzna

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Anderson, P. (2013). Passages from Antiquity to Feudalism. New York-London: Verso.

Arendt, H. (1991). O rewolucji (przeł. M. Godyń). Kraków: Wydawnictwo X, Dom Wydawniczy

Totus.

Baczko, B. (2010). Rewolucja. Władza, nadzieje, rozterki (przeł. W. Dłuski). Gdańsk: słowo/obraz

terytoria.

Blackbourn, R. (1997). The Old World Background to European Slavery. William and Marry Quarterly.

Third Series, 54 (1), 65–102.

Blackburn, R. (2010). The Making of New World Slavery. From the Baroque to the Modern. 1492–1800,

London-New York: Verso.

Boas, G. (1969). Vox populi. Essay in the History of an Idea. Baltimore: John Hopkins Press.

Bobińska, C. (1985). O przywódcach chłopskich w Polsce w XVIII i XIX wieku, W: S. Michalkiewicz

(red.), Wybitni i przeciętni przywódcy a lud i społeczeństwo w dziejach (ss. 39–54). Katowice:

Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Bogucka, M. (2016). Kultura sarmatyzmu w Polsce XVI–XVIII wieku. Warszawa: Wydawnictwo

Neriton.

Bourdieu, P. (2005). Dystynkcja. Społeczna krytyka władz sądzenia (przeł. P. Biłos). Warszawa:

Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Brenner, R. (1995). Agrarian Class Structure and Economic Developement in Pre-Industrial Europe.

W: T.H. Aston, C.H.E. Philpin (red.), The Brenner Debate. Agrarian Class Structure and Economic

Developement in Pre-Industrial Europe (ss. 10–64). Cambridge: Cambridge University Press.

Buck-Morss, S. (2014). Hegel, Haiti i historia uniwersalna (przeł. K. Bojarska). Warszawa: Wydawnictwo

Krytyki Politycznej.

Burszta, W.J. (2009). Od mowy magicznej do szumów popkultury. Warszawa: Academia.

Burszta, W.J. (2013). Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle. Warszawa:

Iskry.

Burszta, W.J. (2014). Preteksty. Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra.

Carr, E.H. (1979). The Russian Revolution. From Lenin to Stalin. New York: The Free Press.

Davis D. B. (2003). Chalanging The Boundries of Slavery, Cambridge-London: Harvard University

Press.

Federichi, S. (2009). Caliban and the Witch. New York: Autonomedia.

Feinberg, J.G. (2016). Kto się boi wielkiego, złego folku? (przeł. M. Rauszer), Studia Etnologiczne

i Antropologiczne, 16, 15–33.

Foucault, M. (2010). Bezpieczeństwo, terytorium populacja (przeł. M. Herer). Warszawa: Wydawnictwo

Naukowe PWN.

Foucault, M. (2014). Rządzenie żywymi (przeł. M. Herer). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe

PWN.

Genovese, E. (1989). The Political Economy of Slavery: Studies in Economy and Society of Slave South,

Middletown: Wesleyan University Press.

Heck, R. (1970). Gospodarka czynszowa (od połowy XIII w. do schyłku XV w.). W: S. Inglot (red.), Historia

chłopów polskich, tom I, (ss. 154–245). Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.

Hellie, R. (1976). Recent Soviet Historiography on Medieval and Early Modern Russian Slavery. The

Russian Review, 35 (1), 1–32.

Jackson, M. (2005). Existential Anthropology. Events, Exigencies and Effects. New York-Oxford:

Berghahn Books.

James, C.J. (1989).The Black Jacobins. Touissaint L’Ouverture and the San Domingo Revolution. New

York: Vintage Books.

Kolchin, P. (1987). Unfree Labor. American Slavery and Russian Serfdom. Cambridge-London:

The Belknap Press.

Kowalczyk, E.M. (2007). „O różności powierzchniowej mieszkańców ziemi”, czyli rasy ludzkie w ujęciu

geografów polskich XVIII w. W: F. Wolański (red.), Staropolski ogląd świata – problem inności.

Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Kula, W. (1993). Rozwój gospodarczy polski. XVI–XVII wiek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe

PWN.

Kuligowski, W. (2016). Chamska historia Polski. Tezy i antytezy, Czas Kultury, 3, 70–80.

Leventer, H. (1977). Comments on Richard Hellie’s »Recent Soviet Historiography on Medieval and

Early Modern Russian Slavery«, The Russian Review, 36 (1), 64–67.

Losurdo, D. (2011). Liberalism. A Counter-History (przeł. G. Elliott). New York-London: Verso.

Makiłła, D. (2008). Historia prawa w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Mączak, A. (1986). Rządzący i rządzeni. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Nazwy ciężarów ludności wieśniaczej. Najdawniejsze zabytki języka polskiego (1975). Taszycki, W.

(oprac.). Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich.

Nowicka-Jeżowa, A. (2009). Barok polski między Europą i Sarmacją. Część pierwsza: Profile i zarys

całości. Warszawa: Wydawnictwo Neriton.

Pobłocki, K. (2016). Niewolnictwo po polsku, Czas Kultury, 3, 60–70.

Said, E. W. (2005). Orientalizm (przeł. M. Wyrwas-Wiśniewska). Poznań: Wydawnictwo

Zysk i S-ka.

Snyder, T. (2006). Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś 1569–1999 (przeł.

M. Pietrzak-Merte). Sejny: Fundacja Pogranicze.

Statut toruński. Wybór tekstów źródłowych z historii Polski XVI–XVII w. (1976). Zestawili D. Gradowska,

I. Kaniewska, K. Przyboś. Kraków: Uniwersytet Jagielloński.

Tazbir, J. (1989). Przybysze z innych kontynentów, Problemy, 513 (4), 2–4.

Tazbir, J. (2013). Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit – upadek – relikty. Poznań: Wydawnictwo

Nauka i Innowacje.

Theweleit, K. (2015). Męskie fantazje (przeł. M. Falkowski, M. Herer). Warszawa: Wydawnictwo

Naukowe PWN.

Tilly, Ch. (1997). Rewolucje Europejskie 1492–1992 (przeł. E. Żelazna). Warszawa: Wydawnictwo

Krąg. Oficyna Wydawnicza Volumen.

Topolski, J. (2015). Rzeczpospolita obojga narodów 1501–1795. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Topolski, J. (2003). Narodziny kapitalizmu w Europie XIV–XVII wieku. Poznań: Wydawnictwo

Poznańskie.

Williams, E.E. (1994). Capitalism and Slavery. Chapel Hill-London: The University of North

Carolina Press.

Willis, P. (1981). Learning to Labor. How Working Class Kids Get Working Class Jobs. New York:

Columbia University Press.

Wolf, E.R. (1966). Peasants. New Jersey: Prentice Hall INC.

Zinn, H. (2016). Ludowa historia Stanów Zjednoczonych (przeł. A. Wojtasik). Warszawa: Wydawnictwo

Krytyki Politycznej.


Partnerzy platformy czasopism