Stanisław Witkiewicz jako malarz dźwięku

Daniel Schümann

DOI: http://dx.doi.org/10.12775/LC.2018.004

Abstrakt


Artykuł stanowi propozycję nowej lektury znanego utworu Stanisława Witkiewicza Na przełęczy, poprzez skoncentrowanie się na swego rodzaju „ścieżce dźwiękowej” tekstu. W utworze tym Witkiewicz – ceniony pejzażysta i portrecista – wkracza na terytorium przedtem sobie nieznane. W warstwie powierzchniowej odkrywa Tatry, wraz z ich malowniczym pięknem, w ostatnich dwóch dekadach XIX wieku wciąż nieskażonym przez masową turystykę, a także ze specyfiką przyrody i bogatą kulturą zamieszkujących tę krainę górali. W głębszej warstwie jednak Witkiewicz zdaje się poszukiwać nowych środków artystycznej ekspresji oraz nowej, specyficznie polskiej tożsamości łączącej cechy lokalne z międzynarodową perspektywą. Wraz ze stopniowym oddalaniem się Witkiewiczowskiego narratora od cywilizacji miejskiej i wkraczaniem w obszar dzikości, odkrywa on równocześnie nowy sposób postrzegania świata. Pod wpływem „pierwotnej”, przekazywanej drogą ustną kultury góralskiej, jak również w obecności bogactwa dźwięków natury, uczy się on opisywać świat nie tylko za pomocą pędzla i farb, lecz także opisywać bogactwo sfery dźwiękowej gór i ich mieszkańców – ludzi i istot pozaludzkich – wraz z ich opowieściami. Wyprawa Witkiewicza na pole literatury w utworze Na przełęczy koresponduje z praktykami znanymi z innych części Europy, gdzie pisarze obracali się w towarzystwie malarzy w rozmaitych oddalonych okolicach (np. Worpswede, Schreiberhau / Szklarska Poręba) w celu poszukiwania artystycznych innowacji.

Słowa kluczowe


ekologia akustyczna; krytyka modernizmu; taternictwo, zachowanie kultury góralskiej; Stanisław Witkiewicz; "Na przełęczy"

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Corbin, Alain 1993. Wunde Sinne. Über die Begierde, den Schrecken und die Ordnung der Zeit im 19. Jahrhundert. Tłum. C. Wilke. Stuttgart: Klett-Cotta.

Corbin, Alain 1994. Les cloches de la terre. Paysage sonore et culture sensible dans les campagnes au XIXe siècle. Paris: A. Michel.

Corbin, Alain 1995. Die Sprache der Glocken. Ländliche Gefühlskultur und symbolische Ordnung im Frankreich des 19. Jahrhunderts. Tłum. Holger Fliessbach. Frankfurt n. M.: S. Fischer.

Danielska, Bożena et al. 2007. Artyści w Szklarskiej Porębie. Historia kolonii artystycznych XIX – XX w. Dom Carla i Gerharta Hauptmannów. Przewodnik. Jelenia Góra: Muzeum Karkonoskie – Moniatowicz Foto Studio.

Fabian, Johannes 2014. Time and the Other: How Anthropology Makes Its Object. New York: Columbia University Press.

Hennel, Roman 1978. „Posłowie”. W: Stanisław Witkiewicz. Na przełęczy. Wydanie ilustrowane dziełami Stanisława Witkiewicza. T. 2: Po latach. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Kane, Brian 2014. Sound Unseen. Acousmatic Sound in Theory and Practice. Oxford : Oxford University Press.

Kaulbach, Friedrich 1985. Sprachen der ewigen Wiederkunft. Die Denksituationen des Philosophen Nietzsche und ihre Sprachstile. Würzburg: Königshausen u. Neumann.

Kolbuszowski, Jacek 1997. „Mickiewicz jako kolorysta. O sztuce pisarskiej autora Na przełęczy”. W: Zbigniew Moździerz (red.). Stanisław Witkiewicz. Człowiek – Artysta – Myśliciel. Materiały z sesji zorganizowanej w osiemdziesiątą rocznicę śmierci artysty. Zakopane, 20–22 października 1995. Zakopane: Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego.

Kunicki, Wojciech, Krzysztof Polechoński (red.) 2002. Friedrich Nietzsche i pisarze polscy. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Leśniakowska, Marta 1997. „Jan Koszczyc Witkiewicz (1881–1958) i styl zakopiański”. W: Zbigniew Moździerz (red.). Stanisław Witkiewicz. Człowiek – Artysta – Myśliciel. Materiały z sesji zorganizowanej w osiemdziesiątą rocznicę śmierci artysty. Zakopane, 20–22 października 1995. Zakopane: Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego.

Leistner, Gerhard 2001. „Zwischen Naturmystik und Nationalmythos. Schreiberhau im Riesengebirge als Sonderfall europäischer Künstlerkolonien”. W: G. Ulrich Großmann, Claus Pese (red.). Künstlerkolonien in Europa. Im Zeichen der Ebene und des Himmels. Nürnberg: Germanisches Nationalmuseum.

Majda, Jan 1997. „Obraz Tatr w twórczości Stanisława Witkiewicza”. W: Zbigniew Moździerz (red.). Stanisław Witkiewicz. Człowiek – Artysta – Myśliciel. Materiały z sesji zorganizowanej w osiemdziesiątą rocznicę śmierci artysty. Zakopane, 20–22 października 1995. Zakopane: Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego.

McLuhan, Marshall 1967. The Gutenberg Galaxy. The Making of Typographic Man. London: Routledge & Kegan Paul.

Neiser, Wolfgang 2015. Audition in der Kunst der Italienischen Renaissance („Regensburger Studien zur Kunstgeschichte” 20). Regensburg: Verlag Schnell + Steiner.

Nowakowska, Wanda 1970. Stanisław Witkiewicz teoretyk sztuki. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Olszaniecka, Maria 1984. Dziwny człowiek (o Stanisławie Witkiewiczu). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Roszkowska, Ewa 2013. Taternictwo polskie. Geneza i rozwój do 1914 roku (Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie. Monografie 11). Kraków: Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha.

Słoka, Ewa 1997. „Czy Stanisław Witkiewicz był poetą?“. W: Zbigniew Moździerz (red.). Stanisław Witkiewicz. Człowiek – Artysta – Myśliciel. Materiały z sesji zorganizowanej w osiemdziesiątą rocznicę śmierci artysty. Zakopane, 20–22 października 1995. Zakopane: Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego.

Tomczyk, Leonhard 2001. „Künstlerkolonien in Polen“. W: G. Ulrich Großmann, Claus Pese (red.). Künstlerkolonien in Europa. Im Zeichen der Ebene und des Himmels. Nürnberg: Germanisches Nationalmuseum.

Truax, Barry 2001. Acoustic Communication, wyd. 2. Westport, CT–London: Ablex.

Witkiewicz, Stanisław 1949. „Sztuka i krytyka u nas”. W: Stanisław Witkiewicz. Pisma wybrane. T. 1. Warszawa: Książka i Wiedza.

Witkiewicz, Stanisław 2016. Na przełęczy. Wrażenia i obrazy z Tatr. Ozdobione 135 drzeworytami. Kraków: Wydawnictwo Verso.




Partnerzy platformy czasopism